10 lutego 2024

Charciabałda, Siarczałąka, Jednorożec, Pupkowizna... Skąd pochodzą i co oznaczają nazwy wsi na Kurpiach Zielonych?

Zapraszam na przegląd nazw wsi na Kurpiach Zielonych. To przegląd pod kątem czynników wpływających na kształtowanie się nazw miejscowych w regionie. Wydzieliłam nazwy związane z gospodarką leśną (bartnictwo, smolarstwo itp.), nazwy osobowe i dzierżawcze. Inna grupa nazw związana jest ze środowiskiem naturalnym: wodą, lasem, glebą i jej pokryciem, rzadziej fauną. Jest nieco nazw kulturowych oraz tych, które mają dyskusyjne pochodzenie. Przemycam również informacje o tym, kiedy dana wieś powstała albo kiedy po raz pierwszy jest notowana.

1. Nazwy związane z gospodarką leśną
Binduga (gm. Chorzele)  miejsce do składowania drewna do spławu, gdzie wiązano je w tratwy.
Budki (gm. Chorzele)  w nazwie zauważalny jest człon budy - tak nazywano prymitywne domostwa robotników leśnych, którzy trudnili się wyrobem smoły, węgla drzewnego, pozyskiwaniem drewna i czasem także uprawą ziemi. Również bartnicy stawiali na czas pracy w lesie budy. Wieś mogła powstać jako osada zamieszkana przez takich właśnie pracowników.
Budziska (gm. Jednorożec)  j.w.
Budy Rządowe (gm. Jednorożec)  j.w. Drugi człon nazwy związany jest z właścicielem terenu  w XIX w. była to wieś rządowa (państwowa).
Kadzidło (gm. loco) – wieś wspominana jest w księgach bartnych z lat 16731683. Nazwę zapisywano jako Kadzidło lub Kadzidlo. S. Rospond wiązał nazwę z czasownikiem kadzić, tj. dymić. Mogła to być nazwa związana z bartnictwem lub produkcją/pędzeniem smoły lub okadzaniem pszczelich barci. Miejscowa tradycja wywodzi nazwę od bursztynu kopalnego, który przeznaczano na kadzidło. Jest to nazwa kulturowa.
Nowa Ruda (gm. Turośl) – nazwa związana jest z wydobyciem rudy darniowej.
Popiołki (gm. Turośl) – nazwa pochodzi od popiołów z wypalania lasów albo przemysłu leśnego.
Świdwiborek (gm. Myszyniec) nazwa to zrost utworzony z nazwy złożonej dwuczłonowej. Pierwszy człon to nazwa dzierżawcza od nazwy osobowej Świdwa (apelatyw świdwa, świdba oznacza dereń). Drugi człon to nazwa topograficzna od apelatywu borek, czyli mały bór (w znaczeniu terenu puszczy mniejszego niż 60 barci). Zapewne chodziło o obszar puszczy użytkowany przez Świdwę. Takie nazwisko pojawia się na zachodnim skraju Puszczy Kurpiowskiej w XVIII w. i w kolejnych wiekach. A może to nazwa topograficzna odwołująca się do lasku porośniętego krzakami derenia? W II poł. XVIII w. nazwę wsi zapisywano jako Swidziborek, Świdziborek, Świdwiborek, Swidwi Borek, w XIX w. także w zniekształconych formach Szwydrborek i Swidniborsk.

2. Nazwy związane ze środowiskiem naturalnym
a) las
Białusny Lasek (gm. Myszyniec) – początkowo wieś od zachodu sąsiadowała ze wsią Klimek, potem objęła obie wsie. Pierwszy raz taka nazwa pojawia się w lustracji dóbr królewskich w 1789 r. Potem pojawiał się zapis Białkosny Lasek, Bialusny, Biełuszny lasek. To nazwa dwuczłonowa. Drugi człon pochodzi od apelatywu lasek (mały las), a pierwszy od gwarowego przymiotnika białusny albo rzeczownika białuszysko (podmokła gleba). Urszula Bijak wskazuje, że nazwa oznaczała podmokły las. Według opowieści miejscowych nazwa powstała w czasie potopu szwedzkiego i oznacza miejsce, gdzie Szwedzi swawolili z kobietami (białkami).
Brzozówka (gm. Kadzidło)  wieś istniała w 1739 r. Nazwę zapisano jako Brzozówka i Brzozowka. Jest to nazwa o charakterze topograficznym w formie zdrobnienia, stworzona od apelatywu brzoza lub przymiotnika brzozowy, tzn. teren porośnięty brzozami.
Dąbrowy (gm. Rozogi)  od lasu dębowego (dąbrowy).
Dąbrówka (gm. Lelis) – j.w.
Dęby (gm. Łyse) – wieś powstała przed 1682 r. Nazwę zapisywano jako Dęby, Dąby, Dembe, Demby. To nazwa topograficzna, która powstała od apelatywu dąb w liczbie mnogiej.
Dobry Las (gm. Turośl) – nazwa wsi związana jest z terenem leśnym.
Jeglijowiec (gm. Kadzidło) – wieś istniała na początku XVIII w. Zapis nazwy się zmieniał: Jedliiowiec, Jedliowiec, Jagliiowiec, Jegliiowiec, Jegliowice, Jegliowiece, Jeglowiec. To nazwa topograficzna od apelatywu jegla (świerk) lub jedla (jodła). W lustracji dóbr królewskich w 1789 r. zapisano informację o jodłach na terenie Puszczy Kurpiowskiej, jednak botanicy uważają, że na tym terenie ten gatunek nie występował, raczej chodziło o świerki.
Lipniki (gm. Łyse) – nazwa pochodzi od lip albo od butów z lipowego łyka (lipnioków), ewentualnie od uroczyska leśnego.
Olszewka (gm. Jednorożec)  od drzew olchowych z rodziny brzozowatych rosnących na terenach wilgotnych, dobrze nawodnionych.
Pełty (gm. Myszyniec) wieś powstała w XVII w. W 1701 r. notowano ją jako Pełty, potem także jako Pelty. To nazwa topograficzna w liczbie mnogiej. Powstała od apelatywu pełt, co oznacza ścięte drzewa w lesie.
Zalesie (gm. Myszyniec) nazwę notowano po raz pierwszy w 1775 r. Powstała z wyrażenia przyimkowego za lasem i ma charakter topograficzny.
Wykrot (gm. Myszyniec) wieś Wykrott powstała krótko przed 1650 r., potem prawie zawsze używano nazwy Wykrot. Ta nazwa topograficzna powstała od apelatywu wykrot, czyli wykręt, drzewo obalone przez burzę, wydarte z korzeniami.

b) gleba i jej pokrycie
Czarnia (gm. Kadzidło; gm. loco) – nazwa może pochodzić od drogi utwardzanej popiołem i żużlem z kuźnic, gdzie wytapiano smołę i wypalano węgiel drzewny. Czarnia w gm. Kadzidło zwana była Żydowską z powodu mieszkającej tu ludności żydowskiej. Wsi odróżniano też przez odniesienie do najbliższej dużej miejscowości, stąd Czarnia Myszyniecka i Czarnia Kadzidlańska.
Kierzek (gm. Kadzidło) – wieś istniała w 1681 r. Nazwę zapisywano jako Kieszek, Kierzek, Kierszki, Kierzek, Kierszek. To nazwa topograficzna powstała od apelatywu kierzek, tzn. mały krzak, krzaczek, zarośla. Warto zaznaczyć, że w liczbie mnogiej nazwa pojawia się tylko raz, więc nie można jej uznać za pierwotną formę.
Kwiatkowo (gm. Chorzele)  nazwa pochodzi od ukwieconej okolicy.
Łyse (gm. loco) – wieś powstała przed 1682 r. Nazwę zapisywano jako Łyse, Lisie, Lysce, Lyse, Lise. Stanisław Rosponda i Urszula Bijak kategoryzują nazwę jako topograficzną utworzoną od przymiotnika łysy, czyli goły, niczym nie porośnięty, co określa położenie wsi na leśnej polanie. Możliwe, że nazwa pochodzi od nazwy osobowej (przezwiska, przydomka) Łysy. Może to nazwa oznaczająca potomków i potomkinie osadnika o takim przydomku.
Piasecznia (gm. Kadzidło) – wieś istniała w 1739 r. Zapis nazwy to Piasecznia, Piaseczna, Piaseczno. To nazwa przeniesiona z topograficznej nazwy rzeki Piaseczni, a ta pochodzi od cieku płynącego przez piaski. U podstawy nazwy wsi stoi przymiotnik piaseczny (od piasku). Nic dziwnego, że w lustracji dóbr królewskich z 1789 r. zapisano, że wieś Piasecznia leżała na piaskach.
Połoń (gm. Jednorożec)  nazwa może pochodzić od jałowych, nieurodzajnych piasków, ale i leśnych halizn, czyli terenów pozbawionych drzewostanu. Płonny oznaczało jałowy, ale też leśny (nie domowy) i pusty (nie zarośnięty).
Siarcza Łąka (gm. Kadzidło) – wieś powstała przed 1739 r. W 1739 r. zanotowano formę Szarczałąka, czyli Miskoszewo, albo Rosodz. Nazwę wsi notowano w różnych formach: Szarcza Łąka, Szarczałąka, Sarczałka, Sarczyłąka, Szarczałąka, Szarcza łąka, Siarcza Łąka, Siarczałąka, Siarcza Łąka. To nazwa złożona, dwuczłonowa. Człon pierwszy to nazwa dzierżawcza powstała od nazwy osobowej Szarek/Szary (po staropolsku oberwaniec), który upodobnił się do przymiotnika siarcza (od siarki). W języku staropolskim szarek oznaczało też oberwanie. Drugi człon to nazwa topograficzna równa apelatywowi łąka. Początkowo więc nazwa wsi oznaczała łąkę należącą do Szarka.
Wejdo (gm. Łyse) – wieś istniała na początku XVIII w. Nazwę zapisywano jako Weyda, Woyda, Wayda, Wejdo. Powstała od niemieckiego apelatywu Weide, co oznacza pastwisko. Jest to nazwa topograficzna.
Wolkowe (gm. Myszyniec) wieś powstała przed 1660 r. Wówczas w lustracji dóbr królewskich zapisano jej nazwę jako Woykowe Łąki. Przed 1701 r. nazwa zmieniła się na Wolkowe Łąki, choć nadal używano starej. Pierwszy raz współczesnej nazwy użyto w 1775 r. Potem pojawiały się różne zapisy: Wolkowe łąki, Wólkowe Łąki, Wólkowe, Wolkowe Ląki, Wulkow, Wołkowe oraz zniekształcone Wałkowe. To nazwa złożona, dwuczłonowa, gdzie pierwszy człon to nazwa dzierżawcza od nazwy Wojek (od Wojciech), co następnie upodobniło się do przymiotnika wołek (od wołu) i okresowo do przymiotnika wólkowy (od wólka, czyli mała wola). Drugi człon to nazwa topograficzna, równa apelatywowi łąka w liczbie mnogiej. Nazwa wsi oznaczała więc łąki jakiegoś Wojciecha.
Wydmusy (gm. Myszyniec) w II poł. XVIII w. zapisywano ją jako Wydmusy, ale pojawiły się też formy Wydymus, Wydmuty, Wydymusy, Wydmys. To nazwa etniczna od apelatywu wydma, tj. lotne piaski. Wiąże się z czasownikiem dąć i rzeczownikiem dmuch. Oznaczała więc ludzi mieszkających na wydmach, na terenach pokrytych lotnymi piaskami, co poświadcza lustracja dóbr królewskich z 1789 r.

c) woda
Rososz (gm. Kadzidło)  pierwotnie był to dwór książęcy, następnie królewski. Notowano go w 1565 r. jako miejsce na rzece (według różnych zapisów) Rososznie/Rossosnie/Rozoznie  (dziś Rozoga). W 1739 r. zanotowano formę Szarczałąka, czyli Miskoszewo, albo Rosodz. Nazwę wsi zapisywano jako Rososza, Rozosza, Rossosz, Rososz. To nazwa topograficzna od nazwy rzeki Rososzy/Rososzny/Rozogi. Nazwa rzeki pochodzi od ukształtowania terenu, płynie bowiem wieloma korytami, roztoką (rososzą). Podobne słowo rosocha oznacza rozgałęziony pień drzewa.

d) ukształtowanie terenu
Długi Kąt (gm. Lelis) – pierwotnie była to nazwa młyna na rzece Szusza w dobrach królewskich Ostrołęka. Miejsce, w którym stał młyn, zwano Dlugi Kąt. Informacja pojawia się w lustracji dóbr królewskich w 1565 r. Od 1739 r. nazwę zapisywano jako Długi Kąt, także jako zrost Długikąt. To nazwa dwuczłonowa o charakterze topograficznym, pierwotnie nazwa terenowa. Drugi człon (Kąt) utworzono od apelatywu kąt, tj. miejsce oddalone, zazwyczaj pole wcinające się klinem w linię lasu. Pierwszy człon, przymiotnik długi, odnosi się do wydłużonego kształtu miejsca.

e) fauna
Turośl (gm. loco) – pochodzenie nazwy wsi wywodzi się od żyjących tu niegdyś turów i łosi.

3. Nazwy pochodzące od zajęć mieszkańców
Raszujka (dawniej Rachujka) (gm. Chorzele)  od rachowania, liczenia. 
Żelazna Prywatna/Żelazna Rządowa (gm. Jednorożec)  wypalanie rudy darniowej, z której topiono żelazo, widoczne jest w pierwszym członie nazwy. Drugi człon wiąże się z własnością w.w. osad  jedna była rządowa (państwowa  wcześniej zwano ją Królewską), druga prywatna (zwana Szlachecką).

4. Nazwy pochodzące od nazw osobowych i dzierżawczych
Aleksandrowo (gm. Lelis) – nazwa pochodzi od cara Aleksandra.
Baranowo (gm. loco) – osadę założył ok. 1641 r. starosta przasnyski Jan Baranowski. Nie wiadomo jednak, czy to było potwierdzenie wcześniejszego nadania, czy pierwotne nadanie ziemi.
Brodowe Łąki (gm. Baranowo) – wieś powstała w XVIII w. blisko brodu (przeprawy) na Omulwi.
Cierpięta (gm. Baranowo) – według legendy nazwa pochodzi od Władysława Cierpki, mieszkańca tych terenów, który przygarnął zesłanych do puszczy więźniów. Inna wersja legendy mówi, że nazwa pochodzi od cierpiączki, szubienicy, na której wieszano niepłacących podatków mieszkańców wsi.
Charubin (gm. Turośl) – nazwa pochodzi prawdopodobnie od jednego z chórów anielskich, cherubinów. Po sąsiedzku jest wieś Serafin. Dawniej Charubin nosił nazwę Świnia.
Chudek (gm. Kadzidło) – nazwa może być związana z hutą żelaza istniejącą dawniej nad Omulwią, bo mieszkańców wsi pracujących w hutach nazywano Hutkami.
Drężek (gm. Myszyniec) wieś istniała w XVII w. W 1701 r. nazwę notowano jako Drążek. Potem nazwę zapisywano różnie: Dronzeck, Drezek, Dreżek, Draźek, Drężek. Oboczność nazwy występowała w XIX w. To nazwą dzierżawcza od nazwy osobowej Drążek. Tak nazywał się młyn założony przez człowieka o nazwisku lub przezwisku Drężek.
Dylewo (gm. Kadzidło) – wieś istniała przed 1393 r., jest więc najstarszą w Puszczy Kurpiowskiej. Książę Janusz I nadał Janowi i Pawłowi 30 włók ziemi w powiecie ostrołęckim. Nazwę wsi zapisywano jako Dylow, Dilewo, Dylewo. Już w 1789 r. wyróżniano Dylewo Stare, Dylewo Nowe i Folwark Dylewski (później Dylewo Dwór). Pierwotnie nazwa wsi miała formę patronimiczną. Powstała od nazwy osobowej Dyl, z czasem przemienioną w nazwę dzierżawczą. Słowo dyl zapożyczone z j. niemieckiego początkowo oznaczało deskę, później drąg.
Gadomskie (gm. Myszyniec) wieś powstała w I poł. XVIII w. w wyniku nadania dla młynarza w miejscu o nazwie Borki (stąd w 1765 r. notowano Borkowe Nowosiedliska, czyli nowa osada założona w miejscu zwanym Borki). Współczesna nazwa pojawiła się po raz pierwszy w 1782 r., choć w kolejnych latach pojawiała się jako nazwa młyna Gadomski. Nazwę zapisywano jako Gadomskie, Gadomsk, Godomskie. To nazwa dzierżawcza od nazwiska Szymona Gadomskiego właściciela młyna i sąsiednich gruntów.
Gibałka (gm. Lelis) – wieś istniała w 1739 r. Pierwotnie miała nazwę Gibałkowizna. Pojawiała się też forma Gibalkowizna. Od 1781 r. używa się zapisu Gibałka. To nazwa dzierżawcza, równa nazwie osobowej Gibałka, Gibała. To pochodna czasownika gibać, czyli poruszać się, zginać, kiwać. Nazwa oznaczała wysokiego człowieka, który chodził, kołysając się.
Gleba (gm. Kadzidło) – wieś istniała przed 1701 r. Paradoksalnie nie jest to nazwa topograficzna od apelatywu gleba (ziemia orna, grunt, rola, pole). Jest to nazwa dzierżawcza równa nazwie osobowej Gleba. Do dziś we wsi mieszka rodzina Glebów.
Grale (gm. Kadzidło) – wieś istniała w 1739 r. To nazwa rodzinna powstała od nazwy osobowej Grala, a ta pochodzi z j. niemieckiego (Grel — krzyk). Może nazwa wsi pochodzi od nazwy osobowej Grzegorz (Gregorius). Nazwisko Grala nosiła jedna z najstarszych rodzin kurpiowskich.
Klimki (gm. Kadzidło) – wieś pod nazwą Klimek notowana jest w 1739 r. Inne formy zapisu to: Klimki, Klimek, w formie zniekształconej Kliniki. To nazwa dzierżawcza równa nazwie osobowej Klimek/Klemens. Przekształciła się w nazwę rodzinną Klimki.
Kozioł (gm. Leman) – nazwa wsi pochodzi od nazwiska Kozioł. Do rodziny o tym nazwisku należał miejscowy młyn.
Kuczyńskie (gm. Kadzidło) – nazwę odnotowano w 1781 r. Zapisywano ją jako Kuczyńskie, Kuczynskie, omyłkowo także Kaczyńskie i Kuczeńskie. To nazwa dzierżawcza od nazwiska Kuczyński. Rodzina Kuczyńskich mieszkała w sąsiedniej wsi Dylewo.
Pupkowizna (gm. Łyse) – wieś istniała na początku XVIII w. Nazwę zapisano jako Pupkowizna, Popkowizna, Papkowizna, w wersji zniekształconej Popkogiznom. Przez formant -izna nazwa ta należy do grupy nazw dzierżawczych. Podstawą mogła być nazwa osobowa (przydomek) Pupka/Pupko lub Popek/Popko. Nazwa powstała od nazwiska Pupek, jednego z najstarszych na Kurpiach. Ludwik Krzywicki wskazywał, że założyciel rodu Pupków mógł przybyć do Zagajnicy z Pupek (Puppen, dzisiejsze Spychowo). Nie zostało to jednak udowodnione. Niemniej warto zaznaczyć, że parafia w Myszyńcu, do której pierwotnie należała wieś Pupki (dziś to parafia Łyse), obejmowała opieką ludność katolicką na terenie Królestwa Pruskiego, w tym ze wsi Puppen.
Serafin (gm. Łyse)  nazwa pojawia się najwcześniej w 1775 r. Podstawą jest nazwa osobowa Serafin, z której powstało nazwisko jednej z najstarszych rodzin w Zagajnicy. To nazwa dzierżawcza równa nazwie osobowej. Nosił ją zapewne założyciel wsi. Później nazwano tak również jezioro.
Serafin (gm. Łyse) – nazwa pochodzi prawdopodobnie od jednego z chórów anielskich, serafinów. Po sąsiedzku jest wieś Charubin.
Sól (gm. Kadzidło) – wieś powstała w XVIII w. Nazwę zapisywano jako Sul, raz Salt, Sól. Nazwę wsi stworzono od nazwy rodu bartników Sulów/Sulików, poświadczonych w latach 16731683. To nazwa dzierżawcza równa nazwie osobowej Sul, Sulik, Sulisław, Suimi, Suligniew i inne. W 1877 r. po raz pierwszy zapisano formę z ó, co wynikało z identycznego brzmienia nazwy wsi i słowa sól.
Strzałki (gm. Kadzidło)  nazwę zapisywano (od 1739 r.) jako Sztrzałki, Strzałki, Strzalki. To nazwa rodzinna powstała od nazwy osobowej Strzałek, Strzała.
Tatary (gm. Kadzidło) – wieś istniała w 1739 r. To nazwa etniczna lub rodzinna powstała od nazwy osobowej Tatar. Społeczność wsi wywodzi nazwę od Tatarów z armii carskiej lub jeńców tatarskich, którzy tu zamieszkali lub zostali osadzeni.
Todzia (gm. Kadzidło) – wieś notowano w 1781 r. Na mapie Pertheesa na prawym brzegu Rozogi zaznaczono dwie wsi: Myszkoszewo na prawym brzegu i Todzisk na północ od Kadzidła. W lustracji dóbr królewskich z 1789 r. nazwę wsi zapisano jako Myszkoszewo albo Todzia. Raz tylko pojawiła się zniekształcona forma Todzca. To nazwa dzierżawcza odnosząca się do nazwiska jednej z rodzin kurpiowskich.
Tyczek (gm. Łyse) – nazwa pojawia się w 1782 r. W kolejnych latach zapisano ją błędnie jako Wyczek. W 1789 r. powrócono do poprawnego zapisu nazwy. To nazwa dzierżawcza równa nazwie osobowej Tyczek. To z kolei zdrobnienie od nazwy osobowej Tymoteusz.
Wach (gm. Kadzidło) – podobno w XVIII w. na miejscu późniejszej wsi mieszkał Wachul. Osiedlił się na niewielkim wzniesieniu wśród bagien i mokradeł Puszczy Zagajnicy. Dziś w tym miejscu jest szkoła i kościół. Osada przyjęła nazwę od jego imienia.

5. Nazwy kulturowe
Łodziska (gm. Lelis) wieś notowano w 1739 r. Nazwę zapisywano jako Łodziska, Lodziasko, Ładsiska, Ładziska. Jest to nazwa kulturowa powstała od apelatywu łódź, łodzia i przyrostka -sko w liczbie mnogiej. Zapewne była to nazwa terenowa na określenie przystani, miejsca, gdzie leżały stare łodzie.
Nowa Wieś Zarębska (gm. Chorzele)  od nowej części wsi, zbudowanej później i później zasiedlonej niż stara część. W przypadku drugiej nazwy określenie Zarębska bierze się od nazwy miejscowej Zaręby.
Parciaki (gm. Jednorożec)  nazwa pochodząca od parcianego ubrania, wykonanego z grubego płótna konopnego albo lnianego, które nosili mieszkańcu wsi. Możliwe jednak, że chodzi o to, że we wsi osiedliła się rodzina Parciaków, której nazwisko pochodziło od partu i to nazwisko dało początek wsi.
Parciaki-Stacja (gm. Jednorożec)  pierwszy człon j.w., drugi  od istniejącej tu, ale niefunkcjonującej obecnie, stacji kolejowej.
Poścień (gm. Chorzele)  nazwa może pochodzić od postu, niedojadania, poszczenia  jałowe gleby na tym obszarze nie były w stanie wyżywić mieszkańców.
Poścień Zamion (gm. Chorzele)  druga część nazwy pochodzić może od zamiany dóbr.
Szafarnia (gm. Lelis) – nazwę notowano w 1739 r, później pojawiała się też forma Szafrania, Szawarnia. Od 1789 r. używana jest forma Szafarnia. To nazwa kulturowa od niemieckiego schaffen (porządkować). W Polsce znana była od XV w. i oznaczała spiżarnię lub miejsce, w którym pracował szafarz (kupiec, karczmarz). Dlatego uważa się, że wieś mogła powstać w miejscu karczmy. Może też u podstawy nazwy stoi Schaffer, czyli owczarz, pasterz. Wówczas nazwa oznaczałaby owczarnię.
Zdunek (gm. Myszyniec) nazwę wsi odnotowano w 1775 r., prawie nigdy nie zmieniała formy (dwa razy w XVIII w. Zdunec i Zdonek). To nazwa dzierżawcza od zdrobnienia apelatywu zdun, tj. garncarz.

6. Nazwy o dyskusyjnym pochodzeniu
Charciabałda (gm. Myszyniec) według Ludwika Krzywickiego wieś założył na gruntach nadanych przez starostę ostrołęckiego Antoniego Małachowskiego człowiek o nazwisku Olender. Pierwszy raz pojawia się w źródłach w 1782 r. Występowała w źródłach jako Charciabałda, Charcibarcla, Charcibałda, Charribauda, Charczabaida, Charcia hałda, błędnie jako Charecobałcia. Nazwa wsi pod względem morfologicznym to zrost ze złożonej nazwy dwuczłonowej. Pierwszy człon nazwy pochodzi od przymiotnika charci pochodzącego od apelatywu chart (rasa psa). Drugi człon w gwarze kurpiowskiej oznacza budę, chatę, osadę (w j. niemieckim Bolide szałas, chata, buda). Jeśli to nazwa kulturowa, oznaczała pomieszczenie dla psów. A może nazwa osady pochodzi od osadnika o przezwisku Chart? Wówczas byłaby to nazwa o charakterze dzierżawczym. W 2008 r. zmieniono nazwę wsi z Charciabałda na Charcibałda.
Cięćk (gm. Myszyniec) wieś notowano po raz pierwszy w 1775 r. jako Cięczk. Potem pojawiały się formy Cięck, Cęck, błędnie Cięk i Czensko. Nazwa może pochodzić od przymiotnika cienki lub od nazwy osobowej Cieńko, Cieński (wówczas byłaby to nazwa dzierżawcza od nazwy osobowej). A może chodzi o cięćk/cieńćk, w gwarze kurpiowskiej zrąb drzewa? Wówczas byłaby to nazwa topograficzna.
Dynak (gm. Jednorożec)  nazwa pochodzi od dawniej używanego imienia Dynak, pochodzącego od imienia Dionizy. Inne wytłumaczenie związane jest z bartnictwem, popularnym zajęciem na tym terenie. Nazwa może mieć związek z dyndaniem, kołysaniem się na wietrze pułapki zastawionej przez bartnika w celu złapania dobierającego się do miodu w barci niedźwiedzia.
Golanka (gm. Kadzidło) – wieś pojawia się w 1739 r. Nazwa mogła pochodzić od przymiotnika goły, tj. nagi, niezarośnięty, pusty, albo od nazwy osobowej Golanka, Golan, tj. człowiek bez odzienia, goły. Jest więc to nazwa topograficzna (goły, pusty teren) albo nazwa dzierżawcza równa nazwie osobowej.
Jazgarka (gm. Kadzidło) – wieś istniała w 1739 r. Zapis nazwy nie zmieniał się. To albo nazwa dzierżawcza powiązana z nazwą osobową Jazgar/Jazgara, albo nazwa topograficzna od nazwy bezimiennego dziś cieku od apelatywu jazgarz. Jest to gatunek ryby Acerina cernua.
Jednorożec (gm. loco)  o pochodzeniu nazwy jest osobny wpis: KLIK.
Krobia (gm. Kadzidło) – wieś istniała w 1739 r. Zapis nazwy to: Krobia, Krobie, Krubia. Jest to nazwa dzierżawcza równa nazwie osobowej Kroba, Krobia. Możliwe jednak, że pochodzi od apelatywu krobia, tj. niewielka skrzynia drewniana, kosz, spichlerz, komora, również niewielki pojemnik pleciony z łyka, korzeni. Jeśli przyjmiemy takie wytłumaczenie, to byłaby to nazwa kulturowa.
Lelis (gm. loco) – nazwa pochodzić może od nazwiska Lelis, nazwy świerku w języku pruskim (jeglija) lub od ptaka lelka.
Małowidz (gm. Jednorożec)  nazwa pochodzi od gęstych borów, uniemożliwiających dostrzeżenie czegokolwiek albo od braku jakichkolwiek ciekawych obiektów godnych obejrzenia. Możliwe też, że nazwa pochodzi (w świetle formy Małoidz) od braku wystarczającej ilości pożywienia.
Myszyniec Stary, dziś Stary Myszyniec (gm. Myszyniec) wieś powstała po tym, jak w 1650 r. jezuita Łukasz Kościesza-Załuski udał się z misją na Kurpie, by przeciwdziałać wpływom protestantyzmu i utwierdzać katolicyzm wśród mieszkańców Zagajnicy, puszczy królewskiej. W 1654 r. jezuici z Łomży założyli tu stałą siedzibę misji. W przywileju króla Jana Kazimierza z 1651 r. notowana jest wieś Myszeniec. Taką nazwę notowano jeszcze w 1885 r. Kaplica i kilka budynków należących do jezuitów nosiło początkowo nazwę Misji Myszynieckiej. Potem nazwę zapisywano różnie: Myszeniec, Myszenice. Powszechnie uważa się, że nazwa Myszyniec pochodzi od misji (łac. missio, missinensis), co oznacza, że to nazwa kulturowa. Z kolei S. Rospond uważał, że podstawą nazwy osady było przezwisko  Mysz, które nosił miejscowy osadnik (potem dodano -iniec), a U. Bijak jako podstawę wskazywała nazwę Miszyn/Myszyn, z czego powstała nazwa dzierżawcza. K. Rymut opowiadał się za uznaniem nazwy za żartobliwą, czyli tym samym kulturową, albo topograficzną od apelatywu mysz. W latach 17181789 pojawia się też nazwa Jezupol. W 1781 r. pojawił się także zapis Jezupole albo Poświętne. Pierwsza forma pochodzi od nazwy osobowej Jezus/jezuita, drugi człon od apelatywu pole, czyli to nazwa dzierżawcza, oznaczająca własność Jezusa, własność jezuitów. Używano też nazwy Poświętne, Poświątne, poświątna. Jest to nazwa kulturowa grunt nadany kościołowi. W II poł. XVIII w. wieś nazywano też Myszyńcem Kościelnym, podkreślając własność kościelną. W tym stuleciu pojawiła się również nazwa Myszyniec/Myszeniec Stary (na jednej z map Alt Mysiniec). To nazwa złożona, w której pierwszy człon to przymiotnik stary. Najczęściej używano go do oznaczania najstarszych osad w okolicy albo najstarszje osady z kilku o tej samej nazwie.
Myszyniec (Nowy) (gm. loco) wieś w starostwie ostrołęckim założona przez starostę ostrołęckiego Jana Małachowskiego po zniszczeniu misji jezuickiej przez Szwedów. Pierwotnie odrębne części o własnych nazwach połączyły się i stworzyły jedną wieś. W końcu XVII lub na początku XVIII w. w jednym z miejsc, które później leżało w obrębie Myszyńca, zamieszkał smolarz Martun. To rusińska forma imienia Marcin, bo smolarz był Rusinem. Stąd nazwa Martuny używana w XVIII w. Używano też form Maruten, Martunen, Martuny lub Małachowo, Martuny czyli Małachowo. Dwie ostatnie formy to nazwy dzierżawcze od nazwiska założyciela osady. Określenie Myszeniec nowy albo Martuny odnosiło się do tego, że była to młodsza osada w porównaniu z pierwszą jezuicką.
Myszyniec-Koryta (gm. Myszyniec) to nazwa dwuczłonowa. Drugi człon ma charakter kulturowy, topograficzny. Pochodzi od apelatywu koryto (pojemnik na wodę, pojemnik do karmienia, pojenia zwierząt, ale też łożysko rzeki, jar, parów, rów). Może nazwa pochodzi od nazwy osobowej Koryto?
Nakieł (gm. Jednorożec)  nazwa wsi pochodzi prawdopodobnie od ogólnego paśnika (łąki) o kształcie trójkąta, zwanego przez miejscowych kieł. Na nim wszyscy mieszkańcy wypasali zwierzęta domowe, mówiąc często o wypasie: pognali na kieł. Inne wytłumaczenie wiąże nazwę ze stosem gałęzi nanoszonych przez wody powodziowe.
Niedźwiedź (gm. Myszyniec) to nazwa dzierżawcza równa nazwie osobowej Niedźwiedź, ewentualnie nazwa topograficzna od apelatywu niedźwiedź. W źródłach nazwę zapisano jako Niedźwiedź, Niedzwiedzi, Niedzwidz, Niedzwiedz.
Pruskołęka (gm. Chorzele) – od konia (zwanego prusem) albo etnicznego Prusa. Byłby to teren przeznaczony np. pod wypas koni albo łąka należąca do Prusa lub przybysza z Prus.
Zaręby (gm. Chorzele)  od zarębiania lasów, czyli karczunku. Nazwa może też być określeniem dzierżawczym  może osadę założył dziedzic o nazwisko Zaręba lub Zaremba.

7. Wsie nieistniejące lub części wsi (dawniej osobne osady)
Browary (gm. Myszyniec) pojawiają się po raz pierwszy w 1781 r. jako Browar. W 17821784 tak nazywał się miejscowy młyn. W 1820 r. notowano folwark Browary, w 1827 r. wieś Browary. Nazwa przypominała o browaru koło Myszyńca Nowego, a należącego do starostwa ostrołęckiego. Jest to więc nazwa kulturowa utworzona od apelatywu browar (zakład produkujący piwo) w liczbie mnogiej.
Podtatarze (gm. Kadzidło) – współcześnie wschodnia część wsi Kadzidło. Nazwa pojawia się po raz pierwszy dopiero w 1981 r. To nazwa topograficzna utworzona od wyrażenia przyimkowego pod Tatarami, co odnosi się do położenia względem wsi Tatary.
Mykoszewo (gm. Kadzidło) – w 1739 r. nazwę zapisano jak Szarczałąka, czyli Miskoszewo, albo Rosodz. Na mapie Perthćesa oznaczono wieś Myszkoszewo na prawym brzegu Rozogi, na północny wschód od Kadzidła, Todzi i Siarczej Łąki, na zachód od rzeki Rososzy. W lustracji dóbr królewskich z 1789 r. nazwę wsi zapisano jako Myszkoszewo albo Todzia. Myszkoszewo to nazwa dzierżawcza. Zapewne powstała od zdrobniałej formy nazwy osobowej Michał lub Mikołaj, Misz, Myszo albo od zdrobnienia nazwy osobowej Myślibor, Miłosław, Miszek/Myszek, Miszka/Myszka.


Wpis będzie rozszerzany, bo to dopiero początek.


Bibliografia
Kielak B., Powiat przasnyski. Przewodnik subiektywny, Warszawa 2012;
Kowalczyk-Heyman E., Pochodzenie nazw miejscowych w parafii Kadzidło, [w:] Dzieje parafii i kościoła pod wezwaniem Ducha Świętego w Kadzidle, red. M. Przytocka, Kadzidło 2012, s. 3951;
Taż, Pochodzenie nazw miejscowych w parafii, [w:] Dzieje parafii pod wezwaniem św. Anny oraz Chrystusa Króla Wszechświata w Łysych, red. M. Przytocka, Łyse 2019, s. 8389;
Taż, Pochodzenie nazw miejscowych w parafii Myszyniec, [w:] Dzieje parafii i kościoła pw. Trójcy Przenajświętszej w Myszyńcu, red. M. Przytocka, Ostrołęka 2009, s. 3950;
Krzywicki L.Kurpie, Ostrołęka 2004;
Kuczyński W., Nasze dziedzictwo, Czarnia 2018;
Polakowski Z., Przasnysz i okolice. Przewodnik po wszystkich miejscowościach w sołectwach i gminach zestawionych w układzie alfabetycznym, Przasnysz 1997;
Tomczak M., Nie do przyrównania... Dawne krajobrazy gminy Kadzidło, Kadzidło 2021;
Wiśnicki M., Miecznikowski Z., Gmina Chorzele. Przewodnik turystyczny, Chorzele 2008;
Żerański M., Kurpie. Puszcza Zielona. Przewodnik turystyczny, Cieszyn 2008;
Tenże, M. Bogdański, D. Łukaszewski, Gmina Kadzidło. W samym sercu Kurpiowszczyzny. Przewodnik turystyczny, CieszynKadzidło 2020.


Do następnego!

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz