8 grudnia 2013

MAŁA OJCZYZNA: Budziska, Szkopnik, Zadziory, Uścianek, Murowanka, Kamienica, Zadery

Kolejny post z serii MAŁA OJCZYZNA właśnie przed Wami. Zajęłam się teraz wszelkimi małymi miejscowościami, osadami leśnymi i leśniczówkami w gminie Jednorożec. 


Został mi tylko sam Jednorożec, ale to już wyższa szkoła jazdy. Post w trakcie produkcji, loading, stay tuned! :)

A tymczasem zapraszam do lektury!


BUDZISKA
W nazwie osady zauważalny jest człon "budy"- tak nazywano prymitywne domostwa robotników leśnych, którzy trudnili się wyrobem smoły, węgla drzewnego,  pozyskiwaniem drewna i czasem także uprawą ziemi. Wieś mogła powstać jako osada zamieszkana przez takich właśnie pracowników.

Początki wsi to lata 20. XIX w. Dane z 1827 r. mówią o miejscowości złożonej z 1 domu, w którym mieszkało 9 mieszkańców. Na mapie z 1839 r. widać nieco większą miejscowość złożoną z kilku domów, nazywaną Osada Leśna Budziska, nazwa podkreślała charakter nowej osady. Przez następne lata była to niewielka miejscowość, głównie leśniczówka stanowiąca nadzór nad okolicznymi lasami. 
Bardzo dokładna rosyjska mapa z 1839 r. Źródło.
Osada Leśna Budziska na mapie z 1873 r. Źródło.
"Kurier Warszawski", nr 207, 9/21.09.1877, s. 3.
O Budziskach wspomina także Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich 1882 r. Spis powszechny z 1921 r. informuje o leśniczówce Budziska, liczyła 2 domy i 15 mieszkańców.

Na mapie z lat 30. XX w. widać, że miejscowość składała się w dwóch domów, w jednym z nich, po wschodniej stronie drogi znajdowała się siedziba nadleśnictwa, w drugim, po zachodniej stronie, leśniczówka.

Lasy Nadleśnictwa Parciaki z siedzibą w Budziskach leżą na terenie Puszczy Kurpiowskiej (Puszczy Zielonej). O bartniczej historii tych terenów świadczą istniejące do dnia dzisiejszego nazwy, np. Bartnia Dróżka, biegnąca wzdłuż kompleksu leśnego leśnictw Budziska, Rupin i Jastrząbka. Przez setki lat była to najważniejsza bartnicza droga na tych terenach. Sporo nazw upamiętnia budowane przez bartników szałasy jako letnie schronienie. Od nich pochodzą obecne nazwy okolicznych wsi: Budy Przysieki Rządowe, Budy Przysieki Prywatne, Budziska, Budki. 
Na czerwono zaznaczono przebieg Bartnej Drogi. Źródło.
Obręb Parciaki położony jest w południowo-zachodniej części Puszczy Kurpiowskiej. Lasy tego obrębu do końca XVIII w. stanowiły dobra królewskie. Po III rozbiorze Polski przeszły na własność skarbu pruskiego, a po roku 1815 znalazły się w granicach Królestwa Polskiego. Przed I wojną światową stanowiły część państwowego Nadleśnictwa Chorzele. 
Na zdjęciu Karol Blank (syn Marii i Jana/Iwana ur.1864, zm. 1919), który od ok. 1900 roku mieszkał i pracował w Budziskach, prawdopodobnie jako leśniczy. Na zdjęciu z żoną Emilią Blank (z d. Blankenstein ur.1874), związek małżeński zawarli w 1896 roku. Zdjęcie otrzymałam od prawnuczki Karola Blanka, Agaty Rak.
Akt małżeństwa Karola Blanka i Emilii Blank (z d. Blankenstein), zawartego w 1896 r. Archiwum Agaty Rak.
W Budziskach urodziły się dzieci Karola Blanka i jego żony Emilii: Maria ur. 1909, Olga  ur.1917, Zofia, Anna, Władysław, Andrzej, Helena, August i czworo innych dzieci. W 1919 roku Karol Blank i jeden z synów zmarli na tyfus, kolejny syn, dowiedziawszy się o ich śmierci, na atak serca. (...) Poniżej fotografia z czasów, kiedy rodzina zamieszkiwała w okolicach Przasnysza. Może jest to budynek leśniczówki. (...) Karol Blank to łysiejący mężczyna z brodą. Fotografię wykonano prawdopodobnie rok przed jego śmiercią. Druga z kobiet siedzących po jego prawej stronie to Emilia Blank (w jaśniejszej sukni), pozostałe 2 to prawdopodobnie jej siostry. W rodzinie było aż 12 dzieci. Władysław to chłopiec po lewej, z grzywką zaczesaną na bok, został gajowym w Lipsku n.Wisłą, Maria jest trzecia od lewej. Najmłodsze dziecko (w białej sukience) trzymane na kolanach to Olga. Pierwsza z lewej to prawdopodobnie Anna, a na kolanach Karola Zofia. Zdjęcie otrzymałam od prawnuczki Karola Blanka, Agaty Rak.

Po I wojnie światowej lasy obecnego obrębu Parciaki przyłączono do byłych nadleśnictw Rżaniec i Jednorożec. 
Nadużycia w nadleśnictwie Jednorożec. "Kurier Warszawski" 7 kwietnia 1919 r., nr 97, s. 2. Źródło.
"Kurier Warszawski" 20 lipca 1919 r., nr 198, s. 5. Źródło.
Po raz pierwszy nadleśnictwo pod nazwą Parciaki utworzone zostało w roku 1926.

Lasy obecnego obrębu Sławki leżą na południowym krańcu Puszczy Kurpiowskiej. Intensywne wylesianie tego terenu zaczęło się już w XV wieku w okresie wysokiej koniunktury na produkty rolne. Obszary te wraz z własnością prywatną stanowiły dobra koronne monarchy. W XIX wieku właścicielami lasów na tym terenie byli Czartoryscy, Krasińscy i Domaradzcy.

Całość lasów Ludwiki Krasińskiej-Czartoryskiej i innych większych właścicieli upaństwowiono dekretem z 12 grudnia 1944 roku oraz rozporządzeniem wykonawczym Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 stycznia 1945 roku.
Grupa pracowników Nadleśnictwa Parciaki na szkółce w Leśnictwie Jastrząbka w 1949 roku. Stoją od lewej: gajowy Wacław Kulesza, gajowy Bakuła, podleśniczy Julian Cuch, leśniczy Henryk Michalak, leśniczy Piotr Suwalski, przed nimi stoi nadleśniczy Nadleśnictwa Parciaki Eugeniusz Jakimowicz. Zb. Henryka Michalaka. Źródło: Zbigniew Polakowski, Kartki z dziejów leśnictwa mazowieckiego, Przasnysz 1997.
Siedziba Nadleśnictwa Parciaki w Budziskach w latach 50. XX wieku. Źródło.
Grupa pracowników Nadleśnictwa Parciaki. Lata 50. XX wieku? Źródło.
Henryk Michalak, pracownik nadleśnictw Przejmy, Parciaki i Przasnysz, początkowo leśniczy, potem kierownik biura, główny księgowy, zdjęcie z 1950 r. Zb. Henryka Michalaka. Źródło: Zbigniew Polakowski, Kartki z dziejów leśnictwa mazowieckiego, Przasnysz 1997.
Pracownicy Nadleśnictwa Parciaki w sierpniu 1951 r. Od prawej: nadleśniczy mgr inż. Kazimierz Oprządek, pomoc kancelaryjna Maria Kardaś, leśniczy Henryk Michalak. Zb. H. Michalak. Źródło: Zbigniew Polakowski, Kartki z dziejów leśnictwa mazowieckiego, Przasnysz 1997.
Grupa pracowników przed siedzibą Nadleśnictwa Parciaki w Budziskach. Stoją od lewej: gajowy Władysław Fąk, leśniczy Włodzimierz Płocharski, nadleśniczy Władysław Koński, sekretarz Stefan Michalak, leśniczy Krystyna Krawczyk, leśniczy Franciszek Witek, leśniczy Henryk Michalak, siedzą od lewej: gajowy Różycki, gajowy Wacław Kulesza, leśniczy Piotr Piotrowski. Zb. Henryka Michalaka. Źródło: Zbigniew Polakowski, Kartki z dziejów leśnictwa mazowieckiego, Przasnysz 1997.
Pracownicy Nadleśnictwa Parciaki w Budziskach z 1953 r.: leśniczy Krystyna Krawczyk i pracownik biurowy Maria Kardaś. Zb. H. Michalak. Źródło: Zbigniew Polakowski, Kartki z dziejów leśnictwa mazowieckiego, Przasnysz 1997.
Nadleśnictwo Parciaki z siedzibą w Budziskach utworzono w obecnych granicach w 1981 r. z podziału Nadleśnictwa Przasnysz na mniejsze jednostki. W jego skład weszły lasy dawnych Nadleśnictw Sławki i Parciaki (odrębne kompleksy w latach 1945-75), a od 19 I 1975 r. stanowiły obręby leśne w Nadleśnictwie Przasnysz. Zasięg terytorialny nadleśnictwa to ponad 71 tys. ha, a całkowita powierzchnia wynosi 12,5 tys. ha. Lasy nadleśnictwa składają się z 354 kompleksów leśnych wśród gruntów okolicznych wsi. Nadleśnictwo obejmuje tereny trzech powiatów: Przasnysz, Ostrołęka, Maków Mazowiecki oraz  siedmiu gmin: Jednorożec, Krasnosielc, Baranowo, Chorzele, Płoniawy-Bramura, Czerwonka, Sypniewo.
Zasięg administracyjny Nadleśnictwa Parciaki. Źródło.
Nadleśniczowie po II wojnie światowej do dzisiaj to: Kulatorowicz, Eugeniusz Jachimowicz, Koński, Kazimierz Oprządek, Edward Lewandowski, Ludwik Ortwein, Tadeusz Chomicki, Zdzisław Durski, Zdzisław Etz i Marian Firer.
Siedziba Nadleśnictwa Parciaki w Budziskach. Fot. Mirosław Krejpowicz. Źródło.
Źródło.
 Źródło: Gmina Jednorożec. Przewodnik subiektywny, red. Wojciech Łukaszewski, Jednorożec 2014.
 Źródło: Gmina Jednorożec. Przewodnik subiektywny, red. Wojciech Łukaszewski, Jednorożec 2014.
 Źródło: Gmina Jednorożec. Przewodnik subiektywny, red. Wojciech Łukaszewski, Jednorożec 2014.
 Źródło: Gmina Jednorożec. Przewodnik subiektywny, red. Wojciech Łukaszewski, Jednorożec 2014.

Źródła: 1, 2.

Bojarska Urszula, Budziska, w: Zapiski Ziemi Jednorożeckiej, red. M. Dworniczak i in., Jednorożec 2011, s. 22. 


Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, t. 3, Warszawa 1882, s. 551. 



Gajówka KAMIENICA
Położona jest na południe od Kobylak-Wólki. Na mapie z 1839 r. w tym miejscu znajduje się Osada Leśna Wólka, mogłaby to być pierwsza nazwa tego miejsca. 
Bardzo dokładna rosyjska mapa z 1839 r. Źródło.
O Kamienicy wspomina Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich 1882 roku w haśle Jednorożec jako wieś należącą do gminy Jednorożec oraz osobne hasło. Wedle zapisu, Kamienica byłą osadą leśną z 1 domem i 3 mieszkańcami. Zajmowała 15 morg gruntu.
Leśniczówka Kamienica. Fot. Marek Masalski.
Źródła:




Gajówka UŚCIANEK
Wchodzi w skład sołectwa Jednorożec, znajduje się przy szosie z Jednorożca do Skierkowizny. O miejscu o takiej nazwie wspominają już Lustracje województwa mazowieckiego XVII wieku w kontekście przywileju dla bartników z okolic Jednorożca ok. 1616 r.: pozwolono im przy ich uchodach [barciach], gdzie któremu przylegało, wyprzątać sobie przyrobki po półwłóczku do każdego boru, to jest w Leżeńsku na skopnym Grądzie Promińskim w kącie, w Maycy, w Mazuku i pod Pogorzelą, przy węgle, w Drabnym dole, w Uścianku i z łąkami, każdemu do swego boru toż i tyleż należeć ma. Powyższe wymienione nazwy geograficzne były łąkami i innymi miejscami znajdującymi się na terenie Jednorożca i w okolicach.
Źródło.
Źródła:
1, 2.

Lustracja dóbr królewskich województwa mazowieckiego 1565, cz. 2, wyd. Irena Gieysztorowa, Anna Żaboklicka, Warszawa 1968.



MUROWANKA
To leśniczówka położona w połowie drogi między Budami Rządowymi a Prywatnymi i na południowy-wschód od Nakła. Widać ją na mapach z lat 30. XX w., choć miejsce leśniczówki - jeszcze bez nazwy - zaznaczono już na mapie z 1914 r.
Murowanka na mapie z 1930-31 r. Źródło.


Ta kolonia została założona dopiero po II wojnie światowej. Mapy z lat 30. XX w. pokazują w miejscu wsi bagno o nazwie Szkopnik. Szkopnik położony jest między Jednorożcem a Budziskami, jadąc od Jednorożca za Orzycem. Dziś nie istnieje jako osobna osada.
Szkopnik na niemieckiej mapie z 1944 r. Źródło.


Zadziory notuje się podczas spisu miejscowości gminy Jednorożec z 1882 roku. Spis powszechny z 1921 r. wymienia leśniczówkę (gajówkę) o nazwie Zadziory, liczącą 1 dom i 4 mieszkańców, należącą do gminy Jednorożec. Dzisiaj jest to kolonia Olszewki i znajduje się na południowy-wschód od wsi.
Widoczne: Ulatowo Dąbrówka, Kobylaki Konopki, Kobylaki Wólka, Kobylaki Czarzaste, Lipa, Stegna, Jednorożec, Ulatowo Pogorzel, Małowidz, Połoń, Olszewka, Parciaki, Zadziory, Żelazna, Dynak, Budziska, Budy Przysieki. Orzyc określony jest jako "Rzeka Konoplenka", nieuregulowany. J. M. Bazewicz, Atlas geograficzny illustrowany Królestwa Polskiego, Warszawa 1907. Źródło.
Zadziory na mapie z 1911 r. Źródło.
Zadziory na mapie z lat 1930-31. Źródło.
Zadziory na rosyjskiej mapie z 1978 r. Źródło.

Źródła:






Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich znalazłam także informację o osadzie ZADERY. Ciekawe, gdzie się znajdowała?



Źródło: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, t. 14, Warszawa 1895, s. 220.



I został już tylko Jednorożec! Na ten post jednak trzeba będzie poczekać, ile czasu, nie wiem, ale pracuję nad nim intensywnie i niedługo się ukaże! W częściach, bo może być dość obszerny :)


Do następnego!



Brak komentarzy:

Prześlij komentarz