28 grudnia 2016

MAŁA OJCZYZNA: Historia chorzelskich pomników P. von Hindenburga i T. Kościuszki

Zapraszam Was dzisiaj na wycieczkę do Chorzel, miasta od wieków posiadającego status pograniczny. Granica za Chorzelami jest jedną z najstarszych i najbardziej niezmiennych w Polsce. Dzisiaj jest to granica woj. mazowieckiego i warmińsko-mazurskiego, niegdyś była to granica polsko-niemiecka, polsko-pruska, a wcześniej mazowiecko-krzyżacka. W centrum Chorzel znajduje się miejsce, którego dzieje odbijają w sobie niemal całą historię XX w. w Polsce. 


Chorzele jako miasto nadgraniczne w okresie I wojny światowej szybko stały się miejscem ogarniętym działaniami wojennymi. Tędy też szły transporty materiałów wojskowych i ludzi na pobliski front przasnyski, szczególnie w 1915 r. 

Niemcy na różne sposoby zaznaczali tu swoją obecność. Właśnie tutaj w 1915 r. postanowili wystawić popiersie swego bohatera - Paula von Hindenburga

Zachowało się kilka zdjęć, prezentujących wspomniany pomnik w centrum miasta. Widok to ciekawy, ponieważ naprzeciwko zaniedbanych drewnianych chałup okalających rynek znalazł się biały marmurowy cokół, na którym ustawiono popiersie niemieckiego feldmarszałka. Bo choć Chorzele miały status miasta, to przeważała tu drewniana zabudowa, nawet w centrum. Pomnik otoczono go ozdobnym murkiem i obsadzono iglakami. Bardzo podobne rozwiązanie zastosowano w niedalekiej Olszewce w gm. Jednorożec, gdzie również wystawiono pomnik Hindenburga: KLIK.

Pomnik feldmarszałka w budowie. I wojna światowa - Chorzele pod okupacją niemiecką. Foto ze zbiorów Mirosława Krejpowicza. Wedle informacji z książki R. Waleszczaka Chorzele. Zarys dziejów fotografię wykonano 6 VI 1916 r., co przesuwałoby dotychczasową datację pomnika o rok później. Źródło.

Uroczyste odsłonięcie pomnika von Hindenburga. Foto ze zbiorów Mirosława Krejpowicza. Źródło.


Uroczyste odsłonięcie pomnika von Hindenburga. Źródło.
Zbiory Mirosława Krejpowicza. Źródło.

Źródło.
Zbiory Mirosława Krejpowicza. Źródło.
Popiersie feldmarszałka Hindenburga wystawiono w północno-wschodnim rogu rynku. Warto podkreślić, że dawniej rynek w Chorzelach wyglądał zupełnie inaczej. Od północy, od Wielbarka, prowadziła do niego ulica Graniczna. By jechać dalej, np. w stronę Przasnysza, należało przejść rynek po przekątnej, by dotrzeć do wlotu ul. Mostowej.
Odręczny plan Chorzel z 1921 r. z zaznaczonymi ulicami. Źródło: R. Waleszczak, Chorzele. Zarys dziejów, Chorzele 1992, s. 200.

Zapewne późnią jesienią w 1918 r. pomnik Hindenburga został zniszczony. Mieszkańcy rozpoczęli organizowanie życia w wolnej Polsce. Pragnąc świętować suwerenność i upamiętniać ważne rocznice państwowe, zastanawiano się, gdzie i jak zorganizować godne temu miejsce. Jako że powstanie kościuszkowskie to jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Polski, mieszkańcy Chorzel w okresie dwudziestolecia międzywojennego postanowili stworzyć miejsce służące obchodom jego kolejnych rocznic. Jeden z najstarszych mieszkańców Chorzel, Stefan Szczepkowski, w 2009 r. wspominał: To był taki uniwersalny bohater. I z chłopami miał coś wspólnego, i ze szlachtą, wzorowy patriota, znany za granicą. Doskonały wzór dla każdej opcji politycznej. Nie bez przyczyny też wybrano bohatera, którego można było przeciwstawić Hindenburgowi.

Plan Chorzel z 1920 r. (wg Kuncewicza). Numerem 2 i żółtym X oznaczono cokół pomnika Paula von Hindenburga. Fot. ze zbiorów Instytutu Sztuki PAN. Źródło: R. Waleszczak, Chorzele. Zarys dziejów, Chorzele 1992, s. 190.

Postanowiono wystawić popiersie Naczelnika, zamocowane na wysokim cokole - pozostałości po niemieckim denkmalu Hindenburga. Pomnik w swej formie przypominał poprzednika. Składki na inwestycję objęły wszystkich mieszkańców. Pomnik udało się wystawić w 1924 r. Odsłonięto go 4 kwietnia w 130. rocznicę bitwy pod Racławicami. Odtąd każda uroczystość państwowa (do 1939 r.) odbywała się na rynku przy popiersiu Kościuszki. Wartę przy pomniku pełnili miejscowi harcerze.

Odsłonięcie popiersia T. Kościuszki na rynku w Chorzelach. Fot. ze zbiorów ks. W. Białego. Źródło: R. Waleszczak, Chorzele. Zarys dziejów, Chorzele 1992, s. 227.

Straż Ogniowa i władze miasta przy popiersiu Tadeusza Kościuszki na rynku chorzelskim między 1924 a 1930 r. Zbiory CATL Chorzele. Źródło.
Rynek chorzelski w dniu 11 XI 1938 r. – uroczystość przy popiersiu Tadeusza Kościuszki, ustawionym w 1924 r. Fot. ze zbiorów Z. Stuszewskiej. Źródło.
Obchody rocznicy Konstytucji 3 Maja w Chorzelach między 1924 a 1939 r. Zbiory Lucjana Jankowskiego. Źródło: Chorzele w obiektywie 1900-1939, red. M. Wiśnicki, Chorzele 2006, s. 54.
Gdy Niemcy wkroczyli do Chorzel, jednym z pierwszych ich działań było wysadzenie popiersia. We wrześniu 1939 r. "szwaby" zniszczyli cokół, który niecałe ćwierćwiecze wcześniej stawiali ich rodacy. Okupanci zmienili też wygląd rynku - uprościli przejazd, budując dzisiejszą ul. Grunwaldzką przez całe miasto. Na rynku biegła lekko zakrzywionym torem, przez co rynek został podzielony na dwie nierówne części.

Źródło: M. Wiśnicki, Z. Miecznikowski, Gmina Chorzele. Przewodnik turystyczny, Chorzele 2008.

Wiele lat minęło, zanim na rynku chorzelskim ponownie stanął pomnik. S. Szczepkowski wspominał: Przy budowie drugiego pomnika największe zasługi miał Jan Czaplicki. To był człowiek ogarnięty ideą polskości. I pochłonięty misją odbudowania pomnika. Gdzie tylko była jakaś uroczystość, tam Czaplicki zawsze swoje trzy grosze o Kościuszce wtrącił. Była jakaś zabawa, jakiś festyn, kiermasz, to on prosił o datki na pomnik. Jak wyrzucali go drzwiami, wracał oknem.

Dzięki działalności J. Czaplickiego pomnik został odsłonięty 1 IX 1969
 r. Stoi w centrum chorzelskiego rynku i jednocześnie niemal w tym samym miejscu co jego poprzednicy. Wykonał go przasnyski artysta rzeźbiarz Edmund Majkowski - była to jedna z jego pierwszych realizacji. Na wysokim, dwumetrowym cokole przedstawiona jest postać Naczelnika siedzącego na koniu, ze wzniesioną szablą. Na postumencie umieszczono nazwy miejsc, w których walczono w czasie insurekcji oraz płaskorzeźbę z wizerunkiem oddziału powstańczego. Po obu stronach cokołu znajdują się herby okolicznych miast (Ostrołęka, Przasnysz, Szczytno, Pisz), które finansowo wsparły budowę pomnika. Na szczytowej ścianie postumentu znajduje się tablica z napisem: "MĘŻOWI WIELKICH ZASŁUG I NIEZAPOMNIANEJ SŁAWY, NACZELNIKOWI NARODU POLSKIEGO TADEUSZOWI KOŚCIUSZCE, SPOŁECZEŃSTWO MAZOWSZA, KURPI I MAZUR W 25 LECIE PRL, 1-IX-1969". Pierwotnie napis ten zawierał błąd ("niezapomianej" zamiast "niezapomnianej"). Dopiero później napis skuto i błąd poprawiono, co widać do dzisiaj - dwie literki odróżniają się od pozostałych.

Urocz
ystość odsłonięcia pomnika konnego T. Kościuszki w Chorzelach zgromadziła w 1969 r. liczne grono mieszkańców i gości. Jak wspominał S. Szczepkowski, były to: Oddziały reprezentacyjne wojska, milicji, oficjele, sztandary, ordery... Wreszcie miasto miało znów swojego bohatera, przy którym można było oficjalnie świętować.

Odsłonięcie pomnika T. Kościuszki w Chorzelach w 1969 r. Źródło.


Podczas uroczystości odsłonięcia pomnika na pierwszym planie stoją: od prawej Henryk Bruździak (1931-1978), NN, Władysław Gotard. Zbiory CATL Chorzele. Źródło.

Orkiestra strażacka pod kierownictwem Oktawiusza Jankowskiego na Placu Kościuszki w Chorzelach, prawdopodobnie podczas obchodów odsłonięcia pomnika Tadeusza Kościuszki na koniu. Podczas występu brali udział członkowie orkiestry z Chorzel i z Krępy. Druga od lewej to Jadwiga Tłoczkowska, a obok Bogdan Tłoczkowski. Zbiory CATL Chorzele. Źródło.
XXV-lecie PRL na rynku w Chorzelach i nowy pomnik po odsłonięciu. Fot. ze zbiorów p. Dańkowskich. Źródło.
Lokalizacja współczesnego pomnika T. Kościuszki w Chorzelach, zaznaczona na mapie Google żółtą kropką. Niebieska linia wyznacza granice rynku.
Od 1969 r. wszystkie uroczystości lokalne i państwowe w Chorzelach odbywały się przy pomniku Kościuszki. Dopiero od lat 90. XX w. zaczęto zbierać się wokół mogiły żołnierzy  Brygady Syberyjskiej na cmentarzu parafialnym.

Pi
erwotnie pomnik i znajdujące się na cokole płaskorzeźby z wizerunkami żołnierzy były pomalowane na ciemnobrodowo. Obecnie - po renowacji - pomnik ma zachowaną naturalną formę piaskowca. Plac wokół pomnika wyłożony jest kostką brukową.
Centrum miasta z pomnikiem Tadeusza Kościuszki na koniu. Pocztówka pochodzi z 1973 r., wydana w nakładzie 1000 egz., cena 1,70 zł + 20 gr na SFBSiI (Społeczny Fundusz Budowy Szkół i Internatów). Wysłana do rodziny z pobytu w Chorzelach 27 VI 1974 r. Zbiory CATL Chorzele. Źródło.


Źródło.
Źródło.
Źródło.


Źródło.

Czy w Waszej małej ojczyźnie można znaleźć miejsca z tak ciekawą i zmienną historią? Dajcie znać!


Bibliografia:
Chorzele. Pomnik Tadeusza Kościuszki na stronie polskaniezwykla.pl: KLIK;
Sender J., Powstał ze składek mieszkańców, "Tygodnik Ostrołęcki": KLIK;
Waleszczak R., Chorzele. Zarys dziejów, Chorzele 1992;
Wiśnicki M., Miecznikowski Z., Gmina Chorzele. Przewodnik turystyczny, Chorzele 2008;
Wiśnicki M., Pomnikowy zawrót głowy, "Tygodnik Przasnyski", 40/2016, 4 X 2016 r., s. 4.


Do następnego!

3 komentarze:

  1. Uwielbiam pomnik Kościuszki. Mam do niego ogromny sentyment, chociaż nie mieszkam w Chorzelach :)

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Też go lubię szczególnie jego pogmatwaną, a przez to ciekawą, historię :)

      Usuń
  2. Chociaż cały czas mam wrażenie, że nie dotarłam do wszystkich zdjęć tych pomników - na pewno jest ich więcej ;)

    OdpowiedzUsuń