11 marca 2017

MAŁA OJCZYZNA: Cerkwie w dawnym Przasnyszu

Tematyka prawosławnych na Północnym Mazowszu jest ciągle obecna w dyskursie naukowym i popularnonaukowym. Przyczyniają się do tego czynniki historyczne - przez lata pow. przasnyski, który mnie interesuje, pozostawał częścią Imperium Rosyjskiego - ale też nowo odnajdywane źródła czy zainteresowanie lokalnych badaczy. O prawosławnych świątyniach w Przasnyszu pisałam już kiedyś na blogu, ale uznałam, że warto zaprezentować tę tematykę w osobnym artykule. Chociażby z powodu zdjęcia, jakie odkryłam kilka miesięcy temu, przedstawiającego miejski sobór. We wpisie znajdziecie podstawowe informacje na temat dwóch cerkwi w Przasnyszu.




Przed przedstawieniem przasnyskich cerkwi warto się zastanowić, jaka była liczebność Rosjan w Przasnyszu i okolicach w omawianym czasie, czyli w XIX i na początku XX w. Ważne jest zauważenie wzrostu liczebnego tej grupy. Wedle pierwszego spisu ludności z 1897 r. w Przasnyszu (łącznie z wojskiem) Rosjanie to 1 374 osoby, czyli 15,0% mieszkańców miasta. Dla porównania w całym pow. przasnyskim były to 2 233 osoby, co stanowiło 3,3% ogółu jego mieszkańców. Przasnyscy prawosławni bez wojskowych i ich rodzin to tylko 167 osób. W 1913 r. liczba to wzrosła do 224. 


W takiej sytuacji koniecznym stało się zbudowanie cerkwi dla rosnącej populacji prawosławnych Rosjan. Oba przasnyskie sobory powstały w podobnym czasie, ale dopiero na przełomie XIX i XX w. Budowa stałych cerkwi na terenie Królestwa Polskiego po powstaniu styczniowym była powiązana z dążeniami do rozszerzenia sieci parafialnej na terenie prawosławnej diecezji warszawskiej (od 1875 r. chełmsko-warszawskiej). Pierwsza fala tych starań to lata 70. XIX w., kiedy wybudowano cerkiew w Mławie. Druga fala w latach 90. ominęła Północne Mazowsze. Dopiero na przełomie XIX i XX w. w Przasnyszu i Pułtusku zbudowano stałe cerkwie.

Warto też zauważyć, że cerkwie w Pułtusku i Mławie, w przeciwieństwie do obu przasnyskich, otoczone były parkiem i usytuowane na wzgórzach.

Cerkiew w Mławie (obecnie Park im. Dąbrowszczaków). Źródło. Tu więcej pięknych zdjęć i rysunków tego obiektu.
Cerkiew w Pułtusku na wysokim brzegu Narwi, zwanym Wzgórzem Abrahama, przy rozwidleniu Traktu Petersburskiego w stronę Ciechanowa i Ostrołęki (obecnie ul. 3 Maja przy Parku 3 Maja). Źródło.

Cerkiew w Przasnyszu, podobnie jak w Pułtusku i Mławie, zakładano przy rosyjskich jednostkach wojskowych. W Przasnyszu pierwszą cerkiew zorganizowano w naprędce przystosowanym budynku wojskowym na terenie koszar, zbudowanych w końcu XIX w. przy drodze do Makowa Mazowieckiego, już poza miastem.


Podczas gdy prawosławni wojskowi modlili się w czasowej cerkwi, mieszkający w mieście urzędnicy rozpoczęli starania o wystawienie świątyni na terenie miasta. Dlatego też to cerkiew miejską, zbudowaną 3 lata wcześniej niż garnizonową, opiszę najpierw.

C
erkiew Narodzenia NMP 
Wybudowano ją z inicjatywy naczelnika powiatu przasnyskiego, hrabiego Aleksieja Iwanowicza Konownicyna przy ul. Błonie (dzisiejsza ul. J. Piłsudskiego). Kamień węgielny położono 20 IV (3 V) 1900 r. Cerkiew w bizantyjskim stylu zbudowali robotnicy z guberni kostromskiej i czernihowskiej według projektu inżyniera Selensa. Cerkiew postawiono na planie krzyża, z jedną półokrągłą kopułą i dzwonnicą nad wejściem. Rzeźbiony drewniany ikonostas wykonano w pracowni Bejma w Płocku, a ikony napisano w pracowni moskiewskiego malarza Denisowaa. Były one kopiami prac ikonopistów: Wereszczagina, Waśniecowa i Koszelewa. Ikonę przedstawiającą archanioła Michała podarował metropolita moskiewski Włodzimierz. 

Cerkiew została konsekrowana 24 XI (7 XII) 1900 r. przez Hieronima arcybiskupa warszawskiego i nadwiślańskiego. Jak podkreślił w jednym ze swoich artykułów R. Waleszczak, na uroczystości zgromadziły się tłumy przasnyszan: prawosławni, katolicy, starozakonni oraz ewangelicy. Podniosły nastrój, donośne śpiewy, złotem zdobione szaty liturgiczne prawosławnych duchownych, szeregi stojących w karnym ordynku żołnierzy, ale i powszechnie znienawidzonych żandarmów – tworzyły oprawę niecodziennego przecież wydarzenia.
Heronim jako biskup. Źródło.
Długo nie wiadomo było, jak naprawdę cerkiew wyglądała. Znane były jedynie 3 zdjęcia (2 poniżej i zdjęcie z I wojny światowej ze zburzonego Przasnysza, które pokazuję niżej), ukazujące jej kopuły widoczne z ul. Błonie. 
Widok na ulicę Błonie w 1914 r., w głębi po prawej widoczne kopuły przasnyskiej cerkwi, wcześniej wieża kościoła ewangelickiego. Pierwszy budynek po prawej to szkoła ewangelicka. Źródło.
Kondukt pogrzebowy w Przasnyszu na ul. Błonie. Zbiory Marka Gadomskiego. Źródło.
Jesienią 2016 r. udało mi się odnaleźć zdjęcie miejskiej cerkwi w Przasnyszu. Nie ukazuje budynku w całości, ale na pewno jest o wiele wyraźniejszym przedstawieniem niż dotychczas znane. Pozwala wyobrazić sobie rozmiary świątyni, bowiem, jak pisał Mieczysław Nizielski (1912-1997) z Przasnysza, był to budynek o bardzo dużych rozmiarach.

Cerkiew miejska w Przasnyszu. Fotografia z 1903 r. Zdjęcie wykonano od strony południowo-wschodniej, z dzisiejszej ul. J. Piłsudskiego. Źródło.
W czasie I wojny światowej cerkiew miejska została uszkodzona ogniem artyleryjskim. Według wspomnień M. Nizielskiego została zdewastowana w czasie działań wojennych, jednak niezbyt dotkliwie.
Zbiory Mirosława Krejpowicza. Źródło. 
W okresie międzywojennym miasto odczuwało dotkliwy brak lokali na cele edukacyjne. Burmistrz Przasnysza Bronisław Matuszewski wraz z Radą Miejską postanowili zwrócić się do władz woj. warszawskiego z prośbą o wydanie zgody na rozbiórkę cerkwi. Pozyskany tą drogą materiał miał służyć na budowę szkoływspominał M. Nizielski. Dlaczego chciano rozebrać budowlę? Po pierwsze cerkiew znajdowała się na placu szkolnym projektowanego gimnazjum. Poza tym po I wojnie światowej nie było w Przasnyszu ludności prawosławnej, więc cerkiew stała się zbędna. Jednak konserwator wojewódzki nie wyraził zgody na rozbiórkę, a delegacja z Przasnysza odjechała ze stolicy rozczarowana.

M. Nizielski (którego ojciec Paweł był członkiem wspomnianej delegacji) zapisał: Co stało się z cerkwią w jakiś czas po powrocie delegacji z Warszawy nikt z mieszkańców Przasnysza nie potrafi powiedzieć. W każdym razie pewnej nocy w mieście słychać było odgłosy detonacji. Rankiem ludność miasta zobaczyła, że jedna ze ścian cerkwi legła w gruzach, co zagrażało dalszej ruinie budynku i bezpieczeństwu mieszkańców. W tej sytuacji ruiny odgrodzono i powiadomiono władze wojewódzkie o zaistniałym fakcie. Z Warszawy przyjechała komisja wraz z konserwatorem. Dokonano oględzin uszkodzonej cerkwi. Coś tam komisja mruczała, że mury same się nie rozleciały, że musiał ktoś nocą podłożyć dynamit i w ten sposób uszkodzono cerkiew. Nikt jednak głośno o tym nie mówił, gdyż nie było na to żadnych świadków ani też innych dowodów. W konsekwencji miasto uzyskało zgodę na rozbiórkę budowli ze względu na bezpieczeństwo publiczne. A o to przecież chodziło. Cegłę z cerkwi wykorzystano do budowy gimnazjum w latach 1918-1924. 

Dolna kondygnacja (jasna cegła) budynku gimnazjum męskiego w Przasnyszu (dzisiejsze LO im. KEN) pochodzi z rozebranej cerkwi przy u. Błonie. Źródło: Mariusz Bondarczuk, Kronika Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego w Przasnyszu 1923-1993, Przasnysz 1993.
Carskie wrota ikonostasu z cerkwi miejskiej przerobiono na ołtarz i przeniesiono do nowo wybudowanego kościoła pw. Narodzenia NMP w Jednorożcu (przeczytasz o nim tutaj: KLIK). Poniżej zdjęcie ołtarza w jednorożeckim kościele. Niestety nie wiem, które elementy pochodzą z przasnyskiego soboru i w jaki sposób ikonostas został przebudowany. Można jednak domyślić się - patrząc na fotografie ikonostasów - że przasnyski został skrócony w poziomie. W dokumentacji zabytków z lat 80. XX w. twierdzono, że ołtarz w kościele w Jednorożcu pochodzi z początku lat 20. Z tyłu na ołtarzu głównym zapisana była ołówkiem data 1922 r. Może dopiero wówczas ustawiono go w jednorożeckiej świątyni? Prawdopodobnie ikonostas został podzielony na 3 ołtarze: główny oraz dwa boczne.
Ołtarz główny w drugim z kolei kościele w Jednorożcu, rozebranym po budowie obecnego murowanego. Zdjęcie z 1984 r. Zbiory Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
Ołtarz boczny w drugim z kolei kościele w Jednorożcu, rozebranym po budowie obecnego murowanego. Zdjęcie z 1984 r. Zbiory Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
Ołtarz boczny z kościoła pw. Narodzenia NMP w Jednorożcu, obecnie w kaplicy pw. św.św. Piotra i Pawła w Rudnie Jeziorowym (gm. Krzynowłoga Mała). Fot. Mirosław Krejpowicz. Źródło.

Cerkiew Aleksandra Newskiego
Zbudowano ją w 1903 r. na terenie koszar wojskowych przy ul. Makowskiej. Jak wspominał  M. Nizielski, cerkiew postawiono na wprost bramy wjazdowej, (...) specjalnie dla żołnierzy, wiadomym było, że wojsko rosyjskie i nie tylko wojsko, było bardzo religijne. Urozmaicone modlitwy w cerkwi, a szczególnie wspaniałe śpiewy hóralne (...) przyciągały do cerkwi nawet innowierców.

Do 1910 r. cerkiew należała do 30. Połtawskiego Pułku Piechoty, a w 1913 r. do 6. Klastickiego Pułku Huzarów, zakwaterowanego w miejsce pułku piechoty. Była to typowo wojskowa świątynia, mogąca pomieścić 900 osób. Ikony dla kościoła napisał A.E. Petrov. 

Co ciekawe, wręcz identyczne cerkwie pułkowe zostały wzniesione m.in. w Mińsku Mazowieckim, Augustowiew Białymstoku.
Zb. Mirosława Krejpowicza. Źródło. 
Zb. Mirosław Krejpowicz. 
Cerkiew nieco ucierpiała od niemieckiego bombardowania w 1915 r. W czasie bitwy lutowej zniszczono ją ogniem artyleryjskim, ponieważ jej wieża służyła jako rosyjski punkt obserwacyjny.

Cerkiew garnizonowa-pułkowa na terenie koszar przy ul. Makowskiej po 1915 r. na pocztówce wydanej przez Karla Mucke Willenberga. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Radosław Waleszczak, Przasnysz i powiat przasnyski w latach 1866-1939. Zarys dziejów, Przasnysz 1999.
Zb. Jarosław Chorzępa. Źródło: Jarosław Chorzępa, Przasnysz luty 1915: "najciekawsza bitwa I wojny światowej", Przasnysz 2011.
Uszkodzona ogniem artylerii cerkiew garnizonowa. Zb. Mirosław Krejpowicz. 
Cerkiew garnizonowa w Przasnyszu, widok z 1915 r. Źródło.
Cerkiew Garnizonowa. Szosa Makowska, 1916. Zb. Kirył Sokoł. Źródło.
To zdjęcie ok. 6 lat temu znalazłam w Internecie, niestety w tej chwili nie jestem w stanie odtworzyć, skąd pochodzi.
W niepodległej Polsce cerkiew ta została zniszczona w I fali akcji rewindykacji cerkwi prawosławnych

Replika cerkwi przasnyskiej znajdująca się w Rosji. Źródło.
Teren zielony między budynkami koszarowymi przy ul. Makowskiej w Przasnyszu - miejsce, gdzie pierwotnie znajdowała się cerkiew garnizonowa. Źródło.
Po przasnyskich cerkwiach pozostały tylko zdjęcia oraz ołtarze z kościoła w Jednorożcu: boczny w kaplicy w Rudnie Jeziorowym oraz główny w Muzeum Diecezjalnym w Łomży. W miejscach, gdzie stały, brakuje jakiegokolwiek upamiętnienia, np. w postaci tablicy informacyjnej.


Bibliografia:
Archiwalia:
Archiwum Muzeum Historycznego w Przasnyszu [nazwa nieoficjalna]:
Nizielski M., Przasnysz i ja (pamiętnik), „Pamiętnik Przasnyski”, 3 (1978), Mźr. 24/4, s. 148-297.

Źródła drukowane:
Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego A. N. Leontiewa z 1889 r., przeł. i oprac. J. Kociszewska, Ciechanów 1992;
Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego sporządzony w roku 1815 przez podprefekta tegoż powiatu F. S. Zielińskiego w Przasnyszu, oprac. A. Kociszewski, Ciechanów 1991.

Opracowania:
Źródło: 1234567;
Kirył Sokoł, Sosna A., Cerkwie w centralnej Polsce 1815-1915, Białystok 2011;
Idem, Przasnysz i powiat przasnyski w latach 1866-1939. Zarys dziejów, Przasnysz 1999;


Do następnego!

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz