10 marca 2017

MAŁA OJCZYZNA: Przasnyscy ewangelicy

W ciągu ostatnich miesięcy temat ewangelików w Przasnyszu na nowo ożył z powodu planowanej sprzedaży działki, na której znajduje się dawny cmentarz miejscowej parafii ewangelicko-augburskiej. Chociaż o przasnyskich ewangelikach pisałam już kiedyś na blogu, postanowiłam poświęcić im osobny artykuł. Znajdziecie w nim podstawowe informacje na temat tej gminy wyznaniowej, istniejącej w stolicy pow. przasnyskiego do połowy XX w.





Wpływy protestanckie w Przasnyszu zauważyć można od XVI w., jednak nie były one silne, niwelowały je bowiem: kult św. Stanisława Kostki, bractwa religijne i liczne fundacje kościelne. Nie należy zapominać o wybitnych postaciach związanych z miastem, zaangażowanych w ruch kalwiński: kaznodziei Wawrzyńcu Niezgodzie, kalwińskim ministrze Andrzeju Prażmowskim czy staroście Krzysztofie Niszczyckim. W XVII w. przasnyscy luteranie odprawiali praktyki religijne albo w Prusach Wschodnich, albo w Warszawie. Akta wizytacji z 1781 r. informują, że w Przasnyszu żyło lutrów 5. O organizacji wyznawców zaczęto myśleć po rozbiorach i włączeniu Przasnysza do monarchii Hohenzollernów. Wraz z pojawieniem i osiedleniem się społeczności wyznania ewangelicko-augsburskiego w ramach pruskiej akcji kolonizacyjnej zaczęto organizować życie religijne. Od 1805 r. ewangeliccy mieszkańcy Przasnysza należeli do filii parafii w Wyszogrodzie, a od 1802 r. wspólnie z katolikami użytkowali cmentarz przy ul. Ostrołęckiej. W 1815 r. w całym powiecie zanotowano 968 luteran, w tym najwięcej m.in. w Przasnyszu. 

Pomysł utworzenia parafii pojawił się zapewne w 1810 r., ale jakiekolwiek poczynania rozpoczęto dopiero po 1815 r. Początkowo przasnyscy luteranie użytkowali kościół św. Michała Archanioła. Szybko okazało się, że jest on za mały dla potrzeb rozrastającej się gminy protestanckiej. Komisarz powiatu przasnyskiego Fabian Zieliński zaproponował przejęcie kościoła św. Ducha z rąk katolików: aby rząd gdy ewangelicy nie są w stanie kościoła sobie wybudować, zaś już reskryptem prefekturalnym z dn. 20 grudnia 1810 (...) wyznaczył na ten cel kościół Ś. Ducha w mieście Przasnyszu położony, a dla parafii katolickiej za szczupły, który, gdy podlega znacznej reparacji, ewangelicy (...) chętnie by sobie wyporządzili (...)Po spaleniu się kościoła farnego w 1792 r. przez długi czas nabożeństwa rzymsko-katolickie przeniesiono do kościoła św. Ducha i od 1812 r. także do kościoła oo. Bernardynów, dlatego biskup płocki Adam Prażmowski zdecydowanie negatywnie odniósł się do pomysłu Zielińskiego, popartego przez władze wojewódzkie i centralne. Luteranie bowiem wystąpili do władz województwa płockiego z prośbą o wyrażenie zgody na kupno kościoła św. Ducha. Prośbę ich poparła Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Prażmowski nie chciał się zgodzić na przekazanie kościoła św. Ducha luteranom, bo, jak twierdził w 1820 r., spowodowałoby to zgorszenie wiernych kościoła


Wówczas zaproponowano wykorzystać rajtszulę (szkołę jazdy), zakupioną od generałowej Rouquett. 

Projekt tzw. rajsztuli, która po przebudowie miała pełnić funkcję kościoła ewangelicko-augsburskiego. AGAD, CWW, sygn. 1206. Źródło: Radosław Waleszczak, Przasnysz w latach 1795-1866, Przasnysz 1998.
Ze względu jednak na bardzo wysokie koszty adaptacyjne rajsztulę rozebrano, a materiał z niej posłużył do budowy nowego zboru o konstrukcji szachulcowejW protokole organizacyjnym z 1823 r. zapisano, że świątynię ewangelicką wystawiono za sprawą mieszkańców tegoż wyznania i za dzielnem staraniem W-ego Kisielnickiego, ówczesnego Kommisarza Obwodowego. Rząd szczerze i łaskawie uznał potrzebę wzniesienia w mieście tutejszym obwodowym Domu modlitwy, na który to cel raczył łaskawie darować wszelkie materjały z reitszuli tu exystowanej jao i plac zająć pozwolił po zniesionym niegdyś kościele katolickim Św. Michała, jak również dla przyszłego X. Pastora w pomoc parafji rocznej pensyi złp. 1000 ze Skarbu publicznego akordował. Takim tedy darem mieszkańcy wyznania ewangelickiego tem bardziej zachęceni, nie szczędzili swych usiłowań i wskutek i wskutek sporządzonego rozkładu do złp. 7000 złożyli i stosownie do abrysu i anszlagu budowniczego Dalaka... budowa kościoła i pomieszkania dla X. Pastora (...) uskutecznionemi zostały. 

Prowadzona w latach 1823-1824 budowa plebanii i kościoła pochłonęła 6975 złp Gmina składała się z 300 rodzin, jednak nie była w stanie uzbierać 600 złp rocznie na utrzymanie pastora. Dlatego konsystorz nie przeznaczył pastora dla parafii, pomimo usilnych starań członków dozoru parafialnego (kolegium parafialnego), Jakuba Rodysa i Ernesta Dahla. Dopiero 18 V 1826 r. kościół został wyświęcony przez przybyłego z Warszawy ks. pastora K. Laubera, członka Konsystorza Generalnego. Jak podkreślano w "Kurjerze Warszawskim", pastor - ku uciesze zebranych - wygłosił do nich przemówienie w ich ojczysty języku.


Zapewne niebawem po poświęceniu świątyni umieszczono w niej organy, ponieważ w planach płacy dla służby kościelnej na 1827 r. odnajdujemy wzmiankę o pensji organisty. Od 4 III 1830 r. organista miał otrzymywać 300 złp rocznego uposażenia z sumy przewidzianej na jego płacę w zamian za sprawowanie opieki nad kościołem i zabudowaniami parafialnymi do czasu wyboru proboszcza. 

Przasnysz, ul. Błonie (ob. ul. J. Piłsudskiego), kościół ewangelicki, elewacja frontowa, południowa, na pierwszym planie brama, stan jesień 1953 r.; obecnie nieistniejący - rozebrany w 1955 r. Fot. Zofia Tomaszewska 17 IX 1953. Zdjęcie wykonane na zlecenie Zakładu Architektury Polskiej Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej przygotowane przez ówczesnego Kierownika Zakładu, prof. Jana Zachwatowicza. © Ewa Bończa-Hagmajer. Bardzo dziękuję Panu Michałowi Hagmajerowi za kontakt i udostępnienie zdjęcia! :)
Starania dozoru kościelnego, wybranego w 1829 r., skupiły się na spisaniu protokołu organizacyjnego oraz sporządzeniu wykazu parafian i miejscowości, mających należeć do parafii. Komisja Rządowa nakazała rozłożenie na parafian obowiązującej składki, która wraz z przeznaczoną przez rząd kwotą dodatku 1000 złp miała wynieść 1375 złp. W 1832 r. Generalny Konsystosz Ewangelicki w Królestwie Polskim potwierdził zamiar powołania parafii ewangelickiej w Przasnyszu. Dozór kościelny rozpoczął starania o większy dodatek od rządu na pensję dla księdza w wysokości 2000 złp oraz nadanie 4 pół włók gruntu i 16 sążni drewna z lasów rządowych. Choć parafia liczyła już 480 rodzin, nie poczuwali się oni do dotacji na rzecz parafii. Z powodu bierności mieszkańców i coraz większych wymagań, Komisja Rządowa nie przychyliła się do próśb dozoru. Jego członkowie: baron Jan de Wik, Leopold Madalecki, Jan Schietter i S. Fromberg w 1833 r. przedstawili protokół organizacyjny parafii. Zatwierdzono go jednak dopiero dwa lata później, dodając do uposażenia pastora 500 złp (razem 1,5 tys. złp). W 1834 r. urządzono wybory na pastora, którym mianowano ks. Franciszka Emila Laubera, ówczesnego wikariusza warszawskiego. W 1835 r. pastor przybył do Przasnysza, jednak z powodu niewystarczającego miejsca w przeznaczonym dla niego domu, zamieszkał w wynajętym lokalu, a plebanię oddano służbie kościelnej i przeznaczono na szkołę. Nowy dom dla pastora zbudowano dopiero w 1862 r.


Nagrobek rodziny Lauberów na cmentarzu ewangelickim w Warszawie. Spoczywa tu też pierwszy przasnyski proboszcz, ks. Franciszek Emil Lauber (1809-1852). Fot. MWKmoch, 9 III 2016 r.

W 1839 r. postanowiono o włączeniu filii w Mławie do parafii przasnyskiej. Ksiądz Lauber miał wraz z parafianami zorganizować tamtejszy zbór oraz co miesiąc dojeżdżać do Mławy, za co miano mu płacić pensję o wysokości 500 złp rocznie. Do przyłączeniu do mławskiego zboru parafian ze Szreńska i dóbr Siemiątkowo, postanowiono, że proboszcz ma do nich dojeżdżać cztery razy do roku.

Kościół ewangelicki w Mławie. Fot. Zofia Tomaszewska, jesień 1953 r. Zdjęcie wykonane na zlecenie Zakładu Architektury Polskiej Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej przygotowane przez ówczesnego Kierownika Zakładu, prof. Jana Zachwatowicza. © Ewa Bończa-Hagmajer. Bardzo dziękuję Panu Michałowi Hagmajerowi za kontakt i udostępnienie zdjęcia! :)

Na majątek nieruchomy przasnyskiej parafii składały się: kościół z działką i domem (przeznaczonym na mieszkanie dla służby kościelnej i szkołę) przy ul. Świętomichalskiej (obecnie ul. Dąbrowskiego) oraz plac cmentarny przy ul. Makowskiej, zakupiony ze środków wiernych w 1849 r. Inne opracowania sugerują, że cmentarz mógł powstać w 1795 r. W czasie I wojny światowej na cmentarzu tym pogrzebano również poległych żołnierzy niemieckich, w czasie kolejnej wojny - poległych i zmarłych od ran żołnierzy wojsk III Rzeszy. Ci ostatni zostali ekshumowani na początku lat 90. XX w. i przeniesieni na cmentarz w nieodległej Mławce. Przasnyskich ewangelików na tym cmentarzu chowano do 1945 r.

Niemiecki cmentarz wojenny. Groby z okresu I wojny. Po prawej nagrobki cmentarza ewangelickiego. Stan na 1942 r . Źródło.
Kilka lat temu teren cmentarza został uporządkowany, niestety, nie zachowały się praktycznie żadne materialne ślady po nagrobkach czy miejscach pochówku. W dniu dzisiejszym o przasnyskich ewangelikach przypominają tylko pamiątkowa tablica, i znicze zapalane przez żyjących, których przodkowie spoczywają na tym cmentarzu. Cmentarz przylega do ulicy Makowskiej i położony jest dziś pomiędzy zakładem mleczarskim a sklepem Lidl. Źródło.
Źródło.
W 1837 r. parafia ewangelicka w Przasnyszu liczyła 550 rodzin. Nie obyło się jednak bez konfliktów. Parafianie mieszkający poza Przasnyszem odmawiali płacenia składki i przyjmowali sakramenty w kościele katolickim. Nie pomogła nawet interwencja Konsystorza, który zalecił stworzenia filii we wsi Lipiny dobrach ojrzeńskich w pow. ciechanowskim (przy czym miano płacić składki do Przasnysza, a pastor miał objeżdżać teren bezpłatnie). Filiał lipiński wyodrębnił się jednak zasadniczo z parafii przasnyskiej na zasadzie przeciwieństwa: Przasnysz - Mazurzy, Lipiny - Niemcy. 


Problemy pojawiły się krótko potem z powodu zaniedbań pastora, co powodowało niechęć, a nawet wrogość parafian w stosunku do duchownego, w ekstremalnych warunkach przybierająca postać konwersji na katolicyzm. Ostatecznie konsystorz odwołał ks. Laubera ze stanowiska przasnyskiego proboszcza w 1849 r. Na jego miejsce wybrano Karla Gustava Manitiusa, który rozporządzał parafią 4 lata. Jego wpływ i pomoc ze strony kolegium pozwoliły na unormowanie sytuacji w parafii, niestety tylko na okres jego probostwa.



Kolejni proboszczowie parafii to kolejno:
  • Eugen Albrecht Rosenberg 1853-1858;
  • Karl (Kaimir) Lembke 1858-1872;
  • Karl Doll 1872-1873;
  • Karl Arthur Krauze 1873-1874;
  • Julius (Johann) (von?) Kweisser 1874-1877;
  • Ferdynad Gerk (?);
  • Ferdynand Robert Haefke 1877-1881;
  • Ludwik Beres;
  • Schultz;
  • Robert Gregor Gundlach 1898-1900;
  • Oskar Ernst 1900-1904 (?);
  • Aleksander Paszke (Paschke);
  • Michels.
Wyposażenie kościoła parafialnego było skromne. Dane o jego wyglądzie pochodzą z 1850 r.: znajdujące się w kościele ołtarz, ambona, chrzcielnica, chór są z drzewa na biało lakierowane, w ołtarzu jest obraz Zbawiciela olejno robiony w ramach pozłacanych, stopy ołtarza suknem zielonym są wybite, znajduje się prócz tego w kościele 12 ławek z drzewa na biało olejno malowanych, pozytyw z sześciu cugami na biało olejno malowanych o czterech oktawach, zupełnie zdezelowany, od frontu ze strony chóru na kościele jest wieża drewniana, w której znajdują się dwa dzwony metalowe, jeden większy, drugi mniejszy. Zanotowano też istnienie kroniki parafialnej, protokołów posiedzeń kolegium kościelnego, kielichy, pateny, żelazka do wycinania hostii, szafy, mary z drzewa na czarno bejcowanetrzy ubrania na ołtarz jedwabne stare, wypłowiałe i podziurawionesześć par lichtarzy z drzewa na czarno bejcowanychprzykrycie na ołtarz jedno z tiulu, drugie z perkalu białego.

Parafia pełniła rolę założyciela wielu instytucji oświatowych i charytatywnych. Pierwszą szkołę elementarną, utrzymywaną ze składek wiernych, z jednym nauczycielem (luteranin Ernst Tim, absolwent Niemieckiego Kolegium nauczycielskiego w Warszawie) otwarto w 1844 r. Uczyło się w niej maksymalnie 22 dwoje, z czego tylko 4 było narodowości niemieckiej. Przy kościele utworzono w 1858 r. szpital. 
Widok na ulicę Błonie w 1914 r., w głębi po prawej widoczne kopuły przasnyskiej cerkwi, wcześniej wieża kościoła ewangelickiego. Pierwszy budynek po prawej to szkoła ewangelicka. Źródło.
Lata 70. i 80. XIX w. to dla społeczności ewangelickiej w Przasnyszu ciężki okres. Zmniejszyła się znacznie jej liczebność, co spowodowane było zarówno konwersjami na katolicyzm, jak i baptyzmem, wakatem na stanowisku pastora w latach 1881-1898 czy emigracja zarobkowa i "za chlebem" na Lubelszczyznę i Wołyń, a od 1890 r. do Stanów Zjednoczonych. Dla porównania - w 1867 r. przasnyska parafia luterańska liczyła 3117 mieszkańców, a tuż przed wybuchem I wojny światowej tylko około 2000 mieszkańców. 


Kościół ewangelicki w Przasnyszu, zdjęcie sprzed 1955 r.Źródło: "Gazeta Przasnyska".
Kościół ewangelicki w Przasnyszu. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło.
Ks. Józef Piekut zanotował, że w czasie I wojny światowej, po zniszczeniu miasta podczas działań wojennych w 1915 r., względnie nieźle zachował się gmach kościoła ewangelickiego i otaczające go ogrodzenie. 

Spis powszechny z 1921 r. wykazał na terenie powiatu około 450 luteran. W 1923 r. w miejscowym kościele udzielono zaledwie 3 chrztów, komunikujących był tylko 53. Urząd pastora w okresie międzywojennym figurował jako vacat. Opiekę duszpasterską zapewniali duchowni czasowo nawiedzający parafię głównie z Mławy. Uposażenie pastora według danych z 1924 r. należało do niewygórowanych i wynosiło 140 zł przy etacie kasy parafialnej wynoszącym 400 zł.

Świątynię ewangelicką rozebrano w 1955 r.
Kościół ewangelicki w fazie rozbiórki w 1955 roku. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło.

WPIS BĘDZIE UZUPEŁNIANY I ROZSZERZANY.


Bibliografia:
Źródło: 123.
Z Przasnysza, "Kurjer Warszawski", 6 (1826), 152, s. 630; 
1781. Wizytacja generalna diecezji płockiej. Przasnysz, [w:] Źródła do dziejów Ziemi Jednorożeckiej, t. 1, wyd. 2 popr. i uzup., red. W. Łukaszewski, Jednorożec 2013, s. 14-19.
Belzer Edmund, Burmistrz pamieta o ewangelikach,15 III 2008.
Ernst Oskar, Parafja ewangelicko-augsburska w Przasnyszu, "Zwiastun ewangeliczny", 7 (1904), 9, s. 267-270; 11, s. 334-338; 8 (1905), 1, s. 19-20; 4, s. 117-121; 5, s. 147-150; 6, s. 183-186; 7, s. 214-215.
Łyjak Wiktor Zygmunt, Organy w kościołach ewangelickich w Królestwie Polskim w latach 1815-1864, Sierpc 2006. 
Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego A. N. Leontiewa z 1889 r., przeł. i oprac. J. Kociszewska, Ciechanów 1992.
Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego sporządzony w roku 1815 przez podprefekta tegoż powiatu F. S. Zielińskiego w Przasnyszu, oprac. Aleksander Kociszewski, Ciechanów 1991.
Idem, Przasnysz i powiat przasnyski w latach 1866-1939. Zarys dziejów, Przasnysz 1999.
Idem, Przasnysz w latach 1795-1866, Przasnysz 2008.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz