13 lipca 2014

MAŁA OJCZYZNA: katolickie i żydowskie świątynie w Przasnyszu, których już nie ma

Jako studentka historii i miłośniczka historii regionalnej uważam, że należy chronić wszelkie pozostałości z przeszłości. Czasami jednak nie jesteśmy w stanie ochronić jakiegoś obiektu, ponieważ zwyczajnie go nie ma. Został zburzony, spalony, zawalił się... Wtedy należy chronić pamięć o takich zabytkach. I dlatego też dzisiaj chciałabym Wam przedstawić nieistniejące już, czasami zapomniane, ale jakże piękne i ciekawe, przasnyskie świątynie. W poście znajdziecie dużo archiwalnych zdjęć oraz tło historyczne, pozwalające zrozumieć życie społeczności innego wyznania, których świątynie poniżej opisałam.



1. Świątynie katolickie.
a) Kościół (kaplica?) pw. św. Krzyża 
Drewniany kościołek postawiono przy ulicy Żydowskiej, za mostem, od strony wsi Bartniki i Karwacza. Ufundował go ksiądz Franciszek Leszczyński, komendariusz przasnyski. Od 1753 roku pozostawał w złym stanie. W 1815 r. był zupełnie zniszczony, jak zanotował podprefekt powiatu przasnyskiego, Fabian Zieliński. Wkrótce go rozebrano.

b) Kościół św. Ducha 
Murowany kościół powstał w XIV-XV wieku, znajdował się na wzgórzu nieco niżej kościoła parafialnego (dziś teren parku miejskiego przy ul. św. Stanisława Kostki). W swoim opisie miasta Przasnysza naczelnik powiatu przasnyskiego A. N. Leontiew sugerował, że kościół, ze względu na swą budowę, małe okna, piece i wąskie drzwi pierwotnie mógł być budynkiem fabrycznym i w XIV w., po pożarze został podarowany lub kupiony z przeznaczeniem na kościół. W aktach wizytacji z 1781 r, zapisano, ze kościół ten nie miał ogrodzenia i podłogi, stał prawie pusty. Zapisano też, że ma fundusz na msze, utrzymywanie tegoż kościółka i na księdza prowizją od 5000 zł na Modle zapisanych, ale nie dochodzi i prawo o nią już było i w ziemstwie i w trybunale. Był prawdopodobnie kaplicą pomocniczą dla kościoła parafialnego - w 1889 r. Leontiew pisał, że wystawiane są w nim ciała zmarłych i odprawiane msze żałobne. Jednocześnie w pierwszym dwudziestoleciu XIX w. kościół użytkowali przasnyscy luteranie, co wskazuje, że nie był wykorzystywany do nabożeństw rzymsko-katolickich. W poł. XIX w. gotycka budowla była zrujnowana i opuszczona przez długie lata, użytkowano ją jako więzienie, a następnie jako browar. Staraniem proboszcza fary, ks. Cieplińskiego, kościół odrestaurowany został w roku 1884 za sumę 6 tysięcy rubli. Kościół został zniszczony w czasie I wojny światowej. Niemcy rozebrali go w okresie okupacji hitlerowskiej w 1941 roku.
"Kurier Warszawski" o zniszczeniach kościoła św. Ducha w Przasnyszu, 14 marca 1916 r., nr 74, s. 1. Źródło.
Kościół św. Ducha w 1910 roku. Zbiory IS PAN. Źródło.
Kościół Św. Ducha. Przewodnik Katolicki Nr.35 Poznań 29.08.1926. Źródło.





Zdjęcia ze znakiem wodnym "copyright Jakub M. Kowalski" pochodzą z Internetu. Dostęp w VII 2011 r.

c) Kościół św. Michała Archanioła
Wiemy o nim jedynie tyle, że był fundacją biskupią, wzniesioną zapewne w XV w. Znajdował się u zbiegu ulic: Małowarszawskiej i Błonie (dziś to ulice: Nowowarszawska i Piłsudskiego). W XVII w. został zniszczony w czasie wojen szwedzkich, a w 1716 r. spalony, od 1753 r. pozostawał w ruinie. Akta wizytacji z 1781 r. wspominają, że była to świątynia drewniana, posiadająca swój nieogrodzony cmentarzyk (wcześniej był tu ogrodzony murem cmentarz i szpital). Wizytacja informuje także, że: Fundusz miał ze swym osobnym proboszczem, plac i połowę prowizji od 5000 zł na Rostkowie zapisanej, druga połowa tej prowizji do kościoła farnego.

2. Świątynie żydowskie.
Wiek XIX to masowy napływ Żydów do miast. Było to spowodowane świadomą polityką najwyższych władz rosyjskich, zmuszającą Żydów do przenoszenia się do miast, pozbawiając ich możliwości zarobkowania na wsi (zakaz wyrobu i sprzedaży alkoholu, uboju i handlu mięsem) i osiedlania się w określonych miejscach miasta. Typowano dla nich obszar ulic, przy których mogli zamieszkiwać, tworząc w ten sposób rewiry. W Przasnyszu taki rewir miał początkowo obejmować część południowo-wschodnią miasta: Końskie Targowisko i ulice: Błonie, Zduńską, Małą Warszawską i Kaczą. Z czasem okazał się zbyt ciasny i podjęto prace nad jego poszerzeniem o ulice Świętokrzyską i Makowską. 

Żydzi z przasnyskiego. Zbiory Mirosława Krejpowicza. Źródło: M. Strusiński, Zwierciadło pamięci. Opowiadania z okolic Przasnysza, Bogate 2009.
Żydzi z przasnyskiego. Zbiory Mirosława Krejpowicza. Źródło: M. Strusiński, Zwierciadło pamięci. Opowiadania z okolic Przasnysza, Bogate 2009.
Wraz z pojawieniem się tej społeczności powstawały obiekty niezbędne do odbywania praktyk religijnych. Po zamknięciu przez władze rosyjskie starej, drewnianej synagogi, czasowo spotykano się w celach modlitewnych w pięciu domach prywatnych. Nowa synagoga powstała w 1886 r. przy ul. Berka Joselewicza 6 (dawnej ul. Bydlęcej) nowa świątynia żydowska, gdzie skupiało się nie tylko życie religijne, ale i społeczne. Było to miejsce odprawiania modłów, ale też sala zebrań, izba posiedzeń zarządu gminnego i sądu kahalnego. Przy bożnicy znajdowała się łaźnia i oddzielna mykwa. 
Plan Przasnysza z zaznaczeniem ulic przeznaczonych na rewir dla ludności żydowskiej, 1811 r. AGAD, KRSW, sygn. 4586. Źródło: Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego sporządzony w roku 1815 przez podprefekta tegoż powiatu F. S. Zielińskiego w Przasnyszu, oprac. A. Kociszewski, Ciechanów 1991.
Plan Przasnysza z 1819. Zasoby AGAD. Na planie zaznaczono położenie synagogi. Dziękuję serdecznie panu Adamowi Myślińskiemu za kontakt i udostępnienie mapy w kolorowej wersji! :)
Plan miasta Przasnysza z zaznaczeniem ulic przeznaczonych na rewir dla ludności żydowskiej, 1825 r., Aleksander de Groffe, ok. 1:2 000, rękopis wielobarwny, AGAD. Źródło: H. Bartoszewicz, Z dziejów kartografii Mazowsza i ziem sąsiednich XVII-XX wieku, Warszawa-Pułtusk 2012.
Gmina utrzymywała cmentarz, bożnicę, przytułek, łaźnię, tanią kuchnię. Nauka na szczeblu podstawowym odbywała się w Przasnyszu w 7 chederach "tradycyjnych" (jednoklasowa szkołą prywatna). Prowadzono też: 1 cheder "zmodernizowany", trzyklasową szkołę Talmud-Tora dla biednych dzieci, a także jednoklasową żydowską szkołę elementarną. Wszystkie placówki podlegały nadzorowi carskiej administracji. W szkołach prowadzono dokarmianie dzieci, w tym akcję „kropla mleka”.

W
 czasie I wojny światowej synagoga została zniszczona. Rosjanie podpalili ją już na początku wojny, w sierpniu 1914 roku. 

Przasnysz, zniszczenia w okolicach ul. Ostrołęckiej, po prawej zniszczona żydowska synagoga. Pocztówka wydana przez Karla Mucke Willenberga w 1917 r. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Jarosław Chorzępa, Katarzyna Chorzępa, Trzy regiony-jeden los: Przasnysz-Kötschach-Mauthen-Monfakone: Polska-Austria-Włochy 1914-1918, Przasnysz 2004.
Zniszczenia przasnyskiej synagogi w lipcu 1915 roku. Źródło.
W 1928 r. zakończono odbudowę synagogi; z uwagi na braki w wyposażeniu tylko w niewielkim stopniu pełniła ona funkcje sakralne. W miarę pogarszania się sytuacji ekonomicznej, modernizacji społeczeństwa, erozji tradycyjnych obyczajów malał prestiż organizacji kahalnej. Część Żydów szczególnie oświeconych i komunizujących odnosiła się lekceważąco do instytucji rabiniczej, sugerując, że zajmuje się ona roztrząsaniem skrupułów kuchennych, które „z pomieszania mleka z mięsem pochodzą”.
Synagoga uszkodzona w wyniku I wojny światowej jako ruina ok. 1919-1920 r. Zb. Muzeum Historyczne w Przasnyszu. Źródło.
Zb. Mirosława Krejpowicza. Źródło. 
Przasnyską Beth Ha-midrasz [Dom Modlitwy] Niemcy zniszczyli w 1939 roku. Po synagodze pozostał plac o powierzchni 2880 metrów kwadratowych.
Przasnyska synagoga (pierwszy od prawej budynek) we wrześniu 1939 r. Źródło.
Szczyt fasady synagogi w Przasnyszu. Źródło.
Wrzesień 1939 roku. Spalona bóżnica - Bet Ha-knesset i dom nauczania Bet Ha-midrasz. Źródło.
Niemcy na tle spalonego żydowskiego domu nauczania. Źródło.
Zb. Mirosława Krejpowicza. Źródło. 



O cerkwiach przeczytasz w osobnym poście: KLIK, podobnie jak o kościele ewangelickim: KLIK.


Bibliografia:
Źródło: 12345678910.
1781. Wizytacja generalna diecezji płockiej. Przasnysz, [w:] Źródła do dziejów Ziemi Jednorożeckiej, t. 1, wyd. 2 popr. i uzup., red. W. Łukaszewski, Jednorożec 2013, s. 14-19.
Drwęcki Aleksander, Cmentarz parafialny w Przasnyszu, Przasnysz 2003.
Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844-1855), t. 4: Gubernia płocka, oprac. Robert Kunkel, Warszawa 2013.
Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego A. N. Leontiewa z 1889 r., przeł. i oprac. J. Kociszewska, Ciechanów 1992.
Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego sporządzony w roku 1815 przez podprefekta tegoż powiatu F. S. Zielińskiego w Przasnyszu, oprac. Aleksander Kociszewski, Ciechanów 1991.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskicht. 9, 1888, s. 122.
Radosław Waleszczak, Przasnysz i powiat przasnyski w latach 1866-1939. Zarys dziejów, Przasnysz 1999.
Idem, Przasnysz w latach 1795-1866, Przasnysz 2008.


Jak Wam się podobają te obiekty? Czy w Waszych miejscowościach też żyli przedstawiciele mniejszości wyznaniowych? Są po nich uchwytne jakieś pozostałości materialne? Dajcie znać!

Do następnego! :)


Brak komentarzy:

Prześlij komentarz