25 lipca 2014

MAŁA OJCZYZNA: miejscowości dawniej należące do gminy Jednorożec - Szla

Myślałam, że oprócz Jednorożca (którego historię publikuję w odcinkach, dotychczas ukazały się trzy) nie opiszę już żadnej miejscowości z gminy Jednorożec. Ale przecież kiedyś zasięg gminy był inny! :) Dlatego dzisiaj przychodzę z historią miejscowości, która już nie należy do gminy Jednorożec, ale stanowiła jej część na przełomie XIX i XX wieku.

Oto, co do tej pory udało mi się ustalić :) Zapraszam na historię Szli!


Szla jest wsią położoną między Jednorożcem a Przasnysza, 8 km na południe od Jednorożca. Usytuowana jest w pobliżu Puszczy Kurpiowskiej (tuż za Szlą, na granicy gminy Jednorożec, rozpoczynają się pozostałości Puszczy Zielonej) oraz dużego kompleksu leśnego ciągnącego się do Jednorożca, pośród rozległych łąk torfowych.

Pierwsza wzmianka o Szli pochodzi z 1475 roku. Wtedy wieś była własnością księcia mazowieckiego na prawach niemieckich, stąd też jej układ przestrzenny, zachowany do dzisiaj (ulicówka). O przywileju lokacyjnym Janusza II, wydanym w Ciechanowie 9 sierpnia 1486 roku, wspomina lustracja dóbr królewskich z 1617 roku.

We wsi mieszkali bartnicy, którzy posiadali barcie w pobliskich uroczyskach. Lustracja dóbr królewskich z 1565 roku wspomina o: Jakubie Starikow (Stankow), który posiadał barcie w uroczysku Leśnisko i płacił jedną rączkę miodu, a za kunicę oddawał 15 groszy, oraz Andrzeju Wysku, Wacławie, Wociechu Woicie i Janie Woicie, którzy posiadali barcie w uroczysku Pięć Gai, a każdy z nich oddawał rączkę miodu. 

W 1567 roku Szla Królewska miała wraz z wójtostwem 20 włók pól. Mieszkało tu 3 ogrodników, kowal, 3 smolarzy, przekupień i rzeźnik. W 1617 roku we wsi korzystano z 8 i pół włóki, puste pozostawały jedna i pół włóki. Pozostałe osiem przeznaczono na folwark (2 izby naprzeciw siebie, z jednej strony alkierz, w obu izbach zielone piece kaflowe, a okna w ołów, dobre, kuchnia zła, stara, obok izdebka z prostem piecem; 2 stodoły, z których jedna była większa, stajnia niemała, ale niedobra, chlewy także złe). W folwarku siano zboża: jęczmień, żyto, zboża jare, owies i tatarki. Z osiadłych włók czynsz roczny wynosił 24 grosze. Chłopi płacili po 4 kapłony z każdej włóki, oddawali z niej także 30 jajek, nie oddawali zaś żadnego zboża ani gęsi. 

Lustracja starostwa przasnyskiego w 1661 roku informowała, że wieś ma grunt dobry, pole trojne (20 włók, w tym 2 wójtowskie). W Szli mieszkało 32 kmieci na 18 włókach, z których każdy na św. Marcina (11 listopada) płacił 24 grosze czynszu. We wsi był jeden karczmarz, który od przywoźnego piwa płaci miasto strawnego. Danina nie uległa zmianie, doszła jednak robocizna: ci kmiecie robią 2 dni w tydzień z każdej włóki, (...) przewody winni, ale za dzień na 7 mil. Lustracja podkreślała, że w okolicy bór i las na błociech z dobrym na budowę drewnem: sosny, jesiony, olszyny, jodły i dęby. We wsi mieszkali czterej bartnicy, przypisani do Puszczy Chorzelskiej (Mazuch) i tam dań płacą. Dziesięcinę oddawano biskupowi płockiemu. Lustracja z 1661 roku wspomina m.in. o tym, że zasiano jedynie 3 włóki ziemi, z której każdej płaca czynsz. Zaznaczono też, że ze Szli na wybrańca włókę jedną ustalono, miał on odbyć służbę wojskową, nad czym czuwać miał wójt. Lustracja potwierdza istnieje folwarku we wsi.
Mazowsze w II połowie XVI wieku. Zaznaczono Szlę. Atlas historyczny Polski - Polska Akademia Nauk. Instytut Historii. Mapy szczegółowe XVI wieku; 7, cz. 1, Warszawa 1973. Źródło.
Po 1796 roku Szla została przejęta przez rząd pruski, a od 1807 roku znajdowała się w dobrach narodowych Księstwa Warszawskiego. Wówczas znajdowała się tutaj szkółka elementarna.
Tereny dzisiejszej gminy Jednorożec na mapie województwa mazowieckiego z 1783 r. autorstwa Karola Perthéesa. Jej oryginał spłonął w czasie Powstania Warszawskiego, do dziś zachowała się jedynie w postaci negatywów na kliszach szklanych, przechowywanych w Pracowni Atlasu Historycznego Instytutu Historii PAN. Na mapie widoczna Szla. Źródło.
W 1815 roku Szla liczyła 25 domów, które zamieszkiwało 182 mieszkańców. Wśród nich było 84 mężczyzn i 98 kobiet. Z kolei 12 lat później wieś liczyła tylko o jeden dom więcej i mniej, bo 165 mieszkańców.
Szla na bardzo dokładnej rosyjskiej mapie z 1839 r. Źródło.
W 1890 roku Szla należała do gminy Jednorożec oraz parafii Przasnysz. We wsi znajdowały się 33 domy, w których mieszkało 310 ludzi. Ziemie należące do wsi zajmowały 1384 morgi, a było wśród nich 1037 mórg ziemi użytkowej i 347 mórg nieużytków.
Mapa Gubernji Płockiej z podziałem na gminy: podług najnowszych źródeł (fragment), wyk. Konrad Obuchowski, Płock 1908. Na mapie są widoczne miejscowości z terenu dzisiejszej gminy Jednorożec (powiat przasnyski, gubernia płocka): a) w gminie Jednorożec znalazły się: Jednorożec, Połoń, Olszewka, Małowidz, Parciaki, Żelazna, Stegna, Szla, Przejmy, Lipa, Obórki, Karolinowo, Nakieł, Budy Przysieki (Rządowe) b) w gminie Przasnysz znalazły się: Kobylaki Wólka, Kobylaki Konopki, Kobylaki Korysze i Kobylaki Czarzaste c) w gminie Krzynowłoga Wielka znalazły się Ulatowo Pogorzel, Ulatowo Słabogóra, Ulatowo Dąbrówka d) w gminie Baranowo: Dynak. Poza gubernią płocką, w guberni łomżyńskiej, w powiecie makowskim, w gminie Drążdżewo, pozostały Budy Przysieki (Prywatne). Źródło.
Szla na niemieckiej mapie wojskowej z 1914 r. Źródło.
W czasie I wojny światowej na terenie wsi Szla i w jej okolicach prowadzone były działania wojenne. Wzmianki o Szli można było znaleźć w prasie, podobnie na mapach wojennych: KLIK. W 1915 roku we wsi w wyniku działań wojennych spalono 58 gospodarstw.

"Kurier Warszawski. Dodatek poranny" 16 lipca 1915 r., nr 194, s. 1. Źródło.
W dwudziestoleciu międzywojennym Szla nadal należała do gminy Jednorożec. Znajdowało się tutaj 56 budynków mieszkalnych. Spis ludności 30 września 1921 roku wykazał 361 mieszkańców, w tym 174 mężczyzn i 187 kobiet. Wszyscy zadeklarowali narodowość polską i wyznanie rzymskokatolickie. W latach 1926-1930 urząd wójta gminy Jednorożec pełnił pochodzący ze Szli Leon Krzykowski.

Mapa z 1930-31 r. Źródło.
W czasie II wojny światowej okolice Szli ponownie stały się areną działań wojennych. Pod Szlą w 1944 roku miała miejsce bitwa partyzantów AK z Niemcami. Warto w tym miejscu wspomnieć choć trochę o AK w gminie Jednorożec i oddziale, do którego należeli walczący pod Szlą.

Źródło: Aleksander Drwęcki, Bitwa partyzancka pod Szlą, Przasnysz 1995.
W drugiej połowie maja 1944 roku na Kurpiowszczyznę skierowano dowódcę Kedywu Oddział Przasnysz, ppor. Henryka Kierzkowskiego "Rabana", który zgodnie z planem "Burza" miał przygotować oddział dywersyjny ośrodka AK Jednorożec "Liwiec" oraz grupy dywersyjne działające przy placówkach: Zaręby "Grabarnia", Jednorożec "Wrzos", Baranowo "Gródek", Chorzele "Kuźnia".
Henryk Kierzkowski "Raban". Źródło: Aleksander Drwęcki, Bitwa partyzancka pod Szlą, Przasnysz 1995.
W początkach lipca 1944 roku w lasach wokół Jednorożca zaczął się tworzyć oddział partyzancki. Miał na celu dozbrojenie miejscowego AK i likwidację kilku szpicli w terenie. Jego zaczątkiem było 15 ludzi zbiegłych z przasnyskiego więzienia 28 czerwca 1944 roku. Do nich dołączyli ukrywający się "ludzie spaleni" (groziły im aresztowania), m.in. Tadeusz Chodkowski "Kartacz" z Wielodroża oraz Ryszard Żbikowski "Skiba". W szkoleniach pomagał "Rabanowi" Józef Żbikowski "Ryś", komendant Ośrodka Jednorożec "Liwiec", mieszkający w Małowidzu oraz jego zastępca Marceli Kobyliński "Orlicz" z Ulatowa Pogorzeli. Oddział rozrósł się do grupy ponad 80 żołnierzy. Nosił kryptonim "Łowcy leśni", był I plutonem II pułku Mińsk Mazowiecki. Później jego nazwę zmieniono na "Łowcy". Początkowo dowódcą oddziału był por. Antoni Niksiński "Rola"/ "Mars", a po nim funkcję tę objął wspomniany wyżej "Raban". Przez jakiś czas "Łowcy" stacjonowali na wyspie Byk w widłach Orzyca. Ukrywali się w stodole Żyda Grynberga, wywiezionego rok wcześniej z rodziną do getta. Zaopatrzenie dla partyzantów dostarczali mieszkańcy sąsiednich wsi: Połoni, Małowidza, Olszewki i Jednorożca.

Lokalizacja wyspy Byk na mapie z 1930-31 r. Źródło.
Oddział partyzancki "Rabana" podczas ćwiczeń wojskowych na wyspie Byk, czerwiec 1944 r. Źródło: Aleksander Drwęcki, Bitwa partyzancka pod Szlą, Przasnysz 1995.
Żołnierze Kedywu na tle zabudowań Żyda Grynberga na wyspie Byk. Źródło: Aleksander Drwęcki, Bitwa partyzancka pod Szlą, Przasnysz 1995.
"Łowcy" na wyspie Byk. Źródło: Aleksander Drwęcki, Bitwa partyzancka pod Szlą, Przasnysz 1995.
Później ukrywano się w lasach nad Omulwią koło wsi Poścień. Wydzielona przez "Rabana" grupa dokonała trzech napadów (w tym dwóch udanych) na Prusy Wschodnie w celu zdobycie broni.
Żołnierze przasnyskiego Kedywu na wyspie Byk. "Grom" składa raport "Rabanowi" przed wymarszem na akcję w Prusach Wschodnich. Źródło: Aleksander Drwęcki, Bitwa partyzancka pod Szlą, Przasnysz 1995.
Partyzanci stacjonowali w tym czasie także w lasach między Dynakiem a Parciakami oraz w okolicy wsi Kobylaki Wólka. Zaopatrzenie dostarczali mieszkańcy okolicznych wsi, w tym także ludzie ze Szli, np. Andrzej Pokorski "Koc", który mieszkał na skraju lasu.
Partyzanci z oddziału AK "Łowcy" podczas przygotowywania posiłku w lesie w Kobylakach Wólce, wrzesień 1944 r. Źródło: Aleksander Drwęcki, Ruch oporu w gminie Jednorożec 1939-1945, Jednorożec 2011.
"Łowcy" podczas posiłku, leśniczówka Kamienica, sierpień 1944 roku. Źródło: Aleksander Drwęcki, Bitwa partyzancka pod Szlą, Przasnysz 1995.
Część oddziału "Łowcy", 1944 r. Zb. Joanny Żbikowskiej. Źródło: Źródła do dziejów Ziemi Jednorożeckiej, red. Wojciech Łukaszewski, t. 1, wyd. 2 popr. i uzup., Jednorożec 2013.
"Łowcy" w leśniczówce Kamienica, wrzesień 1944 r. Źródło: Aleksander Drwęcki, Bitwa partyzancka pod Szlą, Przasnysz 1995.
Po masakrze w miejscowości Ulatowo Żyły partyzanci postanowili przenieść się do lasu, by ukryć się przed niemiecką obławą. Przeszli z okolic Kobylak Wólki do lasu przy szosie Jednorożec-Szla i zajęli pierwszowojenne okopy, przygotowując obronę przed spodziewanym atakiem niemieckim.
Źródło: Aleksander Drwęcki, Bitwa partyzancka pod Szlą, Przasnysz 1995.

17 października 1944 roku w okolicach Szli żołnierze z oddziału "Łowcy", złapani w okrążenie przez przeważające siły wroga (ponad 1000 żołnierzy niemieckich i dwa czołgi "Tygrysy"), walczyli przez sześć godzin. Polskim, 80-osobowym oddziałem "Raban". 

Źródło: Aleksander Drwęcki, Bitwa partyzancka pod Szlą, Przasnysz 1995.
W czasie walk zginęło trzech żołnierzy polskich, natomiast po stronie niemieckiej było dziewięciu zabitych i 21 rannych. O zmroku "Łowcy" wyrwali się z niemieckiego okrążenia i wycofali.
Marian Szczepański "Brona", uczestnik bitwy pod Szlą. Źródło: Aleksander Drwęcki, Bitwa partyzancka pod Szlą, Przasnysz 1995.
Franciszek Adamkiewicz ps. "Piorun" z Karwacza, uczestnik pod Szlą. Źródło: Aleksander Drwęcki, Ruch oporu w gminie Jednorożec 1939-1945, Jednorożec 2011.
Tadeusz Chodkowski ps. "Kartacz" z Wielodroża, uczestnik bitwy pod SzląŹródło: Aleksander Drwęcki, Ruch oporu w gminie Jednorożec 1939-1945, Jednorożec 2011.
Bogdan Kossak ps. "Ford", "Granit" z Węgrzynowa, uczestnik bitwy pod Szlą. Źródło: Aleksander Drwęcki, Ruch oporu w gminie Jednorożec 1939-1945, Jednorożec 2011.

Po bitwie oddział został rozwiązany, a żołnierzy podzielono na małe grupki dywersyjne, ukrywające się na własną rękę. 

"Raban" zginął 26 grudnia 1944 roku w zalce z żandarmami w Zalesiu. Żołnierze z oddziału "Łowcy" zginęli m.in. w Olsztynie w nocy z 20/21 stycznia 1945 roku, w Starych Jabłonkach pod Ostródą oraz w obozie w Działdowie. Kilku żołnierzy z patrolu Kazimierza Artyfikiewicza "Trzynastki", biorących udział w bitwie pod Szlą, zginęło 15 lipca 1945 roku w Lipie. Pisałam o tym tutaj: KLIK.

Trzem poległym pod Szlą żołnierzom polskim: Januszowi Kołodziejskiemu "Jastrzębiowi", Alfonsowi Kocotowi "Wytrychowi" i Mirosławowi Morawskiemu "Mazurowi" wystawiono nagrobek, który znajduje się na miejscu bitwy, na wzgórzu w lesie przy szosie Jednorożec-Szla, na terenie gminy Jednorożec. Płytę odsłonięto w 13. rocznicę bitwy (1957 r.).
Stan na listopad 2013 r. Fot. własna.
Tablica nagrobna. Źródło: Aleksander Drwęcki, Ruch oporu w gminie Jednorożec 1939-1945, Jednorożec 2011.

Obecnie miejscowość Szla należy do gminy Przasnysz i do parafii Święte Miejsce. Znajdują się tu 62 zamieszkane posesje, w których mieszka 343 mieszkańców. W miejscowości znajdują się: stacja uzdatniania wody, zakład drzewny, gospodarstwo agroturystyczne "Podbór", sklepy, budynek po byłej szkole (przeznaczony na mieszkania socjalne i jako remiza OSP Szla) oraz niefunkcjonujący punkt skupu mleka OSM Mazowsze w Chorzelach.

Przy głównym skrzyżowaniu dróg w Szli znajduje się kapliczka z 1831 roku.
Źródło.
Sto lat później wystawiono krzyż przydrożny we wsi.
Fot. Sergiusz Lelewski.
W miejscowości zachowało się kilka chat kurpiowskich. Adam Chętnik w Atlasie polskich strojów ludowych zaliczał Szlę do miejscowości, w których w końcu XIX wieku używano stroju kurpiowskiego.
W końcu XIX wieku ubiór kurpiowski był rozpowszechniony w całej gminie Jednorożec. Mapa przedstawia zasięg ubioru kurpiowskego Puszczy Zielonej w ujęciu czasowym i w stosunku do Puszczy Białej. Oprac. A. Chętnik, rys. K. Woźnińska, 1961. Źródło: Adam Chętnik, Atlas polskich strojów ludowych, cz. 4 Mazowsze, z. 7: Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Warszawa 1961.
Mapa przedstawia zasięg ubioru kurpiowskiego Puszczy Zielonej na tle fizjografii terenu i obszaru całej Polski. Oprac. A. Chętnik, rys. K. Woźnińska, 1961. Źródło: Adam Chętnik, Atlas polskich strojów ludowych, cz. 4 Mazowsze, z. 7: Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Warszawa 1961.
Fot. M. Krejpowicz. Źródło.
Fot. M. Krejpowicz. Źródło.


Bibliografia: 
1, 2, 3, 4


Idem, Bitwa partyzancka pod Szlą, Przasnysz 1995. 

Idem, Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa w przasnyskim, Przasnysz 2009. 
Idem, Ruchu oporu w gminie Jednorożec, Jednorożec 2011.
Lustracja dóbr królewskich województwa mazowieckiego 1565, cz. 2, wyd. Irena Gieysztorowa, Anna Żaboklicka, Warszawa 1968. 
Lustracje województwa mazowieckiego XVII wieku, cz. 1: 1617-1620, wyd. Alina Wawrzyńczyk, Warszawa 1968.
Lustracje województwa mazowieckiego XVII wieku, cz. 2: 1660-1661, wyd. Alina Wawrzyńczyk, Warszawa 1989. 
Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego sporządzony w roku 1815 przez podprefekta tegoż powiatu F.S. Zielińskiego w Przasnyszu, oprac. A. Kociszewski, Ciechanów 1991.
Zapiski Ziemi Jednorożeckiej, red. M. Dworniczak i in., Jednorożec 2011.


Do następnego! :)

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz