2 lipca 2014

MAŁA OJCZYZNA: historia Jednorożca cz. 2 (1801-1914)

Przed nami druga część historii mojej rodzinnej miejscowości. Chyba najprzyjemniejsza, bo tworzona właśnie w Jednorożcu podczas kilkudniowej wizyty w domu. Niestety, obowiązki wzywają, Waw czeka! Ale zanim to nastąpi, zapraszam Was do XIX-wiecznego Jednorożca!


Od razu chciałabym zaznaczyć, iż w tym poście nie przeczytacie o oświacie w XIX wieku, ponieważ post z historią szkolnictwa w Jednorożcu do wybuchu II wojny światowej napisałam już wcześniej: KLIK, podobnie jak post o kościele w Jednorożcu: KLIK. Zatem pełny obraz tego, jak wyglądał Jednorożec w XIX stuleciu otrzymacie, łącząc informacje zamieszczone poniżej i w postach linkowanych wyżej.


Zapraszam!


I część historii Jednorożca (do końca XVIII wieku): KLIK.



W 1795 roku upadła I Rzeczpospolita. Ziemie dzisiejszej gminy Jednorożec przejęły Prusy, włączono je do prowincji Prusy Nowowschodnie. Jednorożec stał się wsią rządową, lecz nadal obejmowało go prawo bartne. Rządy pruskie, które trwały krótko (1795-1806), wiele zmieniły. Bory uznano za własność państwa, a Kurpie zaczęli tracić do nich prawo. Zwiększono świadczenia w naturze i robociźnie, w tym uciążliwy szarwark, czyli obowiązkową pracę przy naprawie dróg oraz budowaniu umocnień. Do 1806 roku zniszczono 1 200 barci. W 1801 roku zlikwidowano sądy bartne i wprowadzono prawodawstwo pruskie. Poza tym, zaborcy wywozili wielkie ilości drewna do Prus. Lasy w późniejszej gminie Jednorożec stanowiły 49,4 % powierzchni.

Zalesienie na obszarze Kurpiowszczyzny w I poł. XIX w. Źródło: J. Damrosz, Zainteresowania etnograficzne terenem Kurpiowskiej Puszczy Zielonej na tle historii regionu do czasów uwłaszczenia, w: Kurpie. Puszcza Zielona, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa, t. 1, Wrocław-Warszawa-Kraków 1962.
Po utworzenia Księstwa Warszawskiego w 1807 roku, w skład którego weszły też tereny Jednorożca, każda miejscowość od 1809 roku stanowiła gminę. Rządził nią wójt.
Mapa Księstwa Warszawskiego z 1810 r., fragment, Jednorożec na górze mapy, po lewej stronie.Tokarz W., Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831-Atlas, Warszawa 1930 r. Źródło: "Krasnosielcki Zeszyt Historyczny", 12 (2012).
Od stycznia 1813 roku tereny Jednorożca były okupowane przez wojska rosyjskie po przegranej Napoleona w wojnie z Moskwą. Po powstaniu Królestwa Polskiego (1815) okolice Jednorożca włączono do województwa płockiego, obwodu przasnyskiego i powiatu przasnyskiego. W 1815 roku w Jednorożcu były 104 domy, w których mieszkało 612 osób, w tym 288 mężczyzn i 324 kobiety. W 1837 roku zamieniono województwa na gubernie. W 1827 roku w Jednorożcu było 111 domów i 693 mieszkańców.

Teren dzisiejszej gminy Jednorożec na mapie z 1827 roku. Źródło: Atlas Królestwa Polskiego, składający się z 8 map jeograficznych, z których każda wystawia jedno Województwo, jako to: Krakowskie, Sandomierskie, Kaliskie, Lubelskie, Płockie, Mazowieckie, Podlaskie i Augustowskie, Juliusz Kolberg, 1827.
Kurpie w Jednorożcu nie mieli tak trudnego życia, jakie mogłoby się wydawać. Przede wszystkim nie odrabiali pańszczyzny. Ludność utrzymywała się głównie z uprawy ziemi, hodowli owiec i trzody chlewnej oraz zbieractwa runa leśnego. Duże dochody czerpano z przemytu z Prus, bowiem granica rosyjsko-pruska znajdowała się tuż za Opaleńcem za Chorzelami. Sytuacja zmieniła się dopiero w połowie XIX wieku, na skutek licznych klęsk żywiołowych i zasypywania pól przez piasek. Ciężka sytuacja zmusiła jednorożeckich Kurpiów do przyrzeczenia w kościele w Kadzidle w 1857 roku, iż zaprzestaną picia gorzałki, w czym wytrwali 60 lat.

Władze carskie w latach 1835-1840 zlikwidowały całkowicie bartnictwo. Lasy włączono pod zarząd państwowy. Zakazano karczunków, by ograniczyć rozszerzanie pól. Zakazano myślistwa, zbieractwa, hodowli (wypasu zwierząt w lesie). Powodowało to ubożenie tutejszej ludności. Kolejna klęska nawiedziła Jednorożec 18 maja 1848 roku, kiedy to od uderzenia pioruna powodującego pożar spłonęło 80 domów i ponad 200 innych budynków. Źródła urzędowe zanotowały: 18 maja 1848 r. o godzinie 4 z południa we wsi Jednorożcu do dóbr rządowych ekonomii Przasnysz należącej wszczął się pożar od ognia piorunowego, skutkiem którego spłonęło domów włościańskich - 80, stodół – 80, obór – 71, spichrzy – 30, chlewów – 38, szop – 2, w ogóle budowli 301. Naliczono 532 poszkodowanych osób, a straty szacowano na ponad 5 tys. rubli. Poszkodowanych wsparli funduszami publicznymi naczelnik powiatu przasnyskiego i rząd guberialny, budynki były bowiem ubezpieczone w Dyrekcji Ogniowej.

Jednorożec i okolice na bardzo dokładnej rosyjskiej mapie z 1839 r. Źródło. 
W krótkim czasie po powstaniu listopadowym (1830-31), w ramach represji, w Jednorożcu rozmieszczono po domach mieszkańców żołnierzy z 22 Niżegrodzkiego Pułku Piechoty (ok. 200 ludzi). Język rosyjski stał się językiem urzędowym, w rolnictwie wprowadzono rugi i oczynszowania, zabroniono wycinki lasów i powiększania obszarów wolnych, a także zamykano drobne zakłady przetwórcze.

Jednorożec otoczony ze wszystkich stron lasami. Krzysztof Juliusz Henryk Kolberg, Mappa Królestwa Polskiego wraz z częścią pogranicznych państw, Warszawa 1862.
Rozmieszczenie jednostek wojskowych płockiego okręgu wojskowego w styczniu 1863 r. W Jednorożcu stacjonowała kompania piechoty - 2 kompania strzelców Niżegorodzkiego Pułku Piechoty, w sumie ok. 200 ludzi. Źródło: Radosław Waleszczak, Przasnysz w latach 1795-1866, Przasnysz 2008.
Podczas powstania styczniowego (1863-64) okoliczne lasy dawały schronienie powstańcom. Animatorem i pierwszym naczelnikiem powstania w powiecie przasnyskim był Tomasz Kolbe. W okolicy, koło Drążdżewa, ukrył się po klęsce pod Myszyńcem dowódca powstańczy Zygmunt Padlewski ze swoim oddziałem. Szukały go dwa oddziały carskie, jeden maszerował z Chorzel, drugi z Przasnysza. W dniu 11 marca 1863 roku oddział maszerujący przez Chorzele pod wodzą Goriełowa przechodził przez Jednorożec i dowiedział się tu od niemieckiego kolonisty, iż Padlewski stacjonuje w Drążdżewie. W wywiązałej się bitwie zginęło około 50 powstańców. Na Polskiej Kępie koło Drążdżewa Nowego doszło do kolejnej bitwy w czerwcu 1863 roku, a w listopadzie do bitwy pod Żelazną. Rannymi opiekowali się mieszkańcy okolicznych wsi, także Jednorożca. W kuźniach nad Orzycem wytwarzano kosy, remontowano fuzje i pałasze, gromadzono materiały opatrunkowe.

Na mocy ukazu carskiego z 2 marca 1864 roku przeprowadzono też reformę samorządu, powstały samorządowe gminy wiejskie. Co ciekawe, gminny system samorządowy wtedy powstały w zasadniczej części trwa do dziś (z przerwą w latach 1954-1989). W 1866 roku utworzono gubernię płocką, w niej powiat przasnyski, a w nim 8 gmin, w tym gminę Jednorożec. Gminę tworzyły zarówno grunty włościańskie (chłopskie) jak i dworskie (folwarki). Częściami składowymi były gromady (wsie) na czele z sołtysem, którego wybierało zgromadzenie gromadzkie. Organem uchwałodawczym gminy było zebranie gminne, na którym prawo głosu mieli gospodarze posiadający co najmniej 3 morgi gruntu. Zebranie gminne wybierało wójta i ławników (zarząd gminy). Wójt miał uprawnienia policyjno-administracyjne i sądownicze, dodatkowo musiał posiadać przynajmniej 25 lat i mieć przynajmniej 6 mórg gruntu. Nie miał obowiązku umieć pisać i czytać. Gmina zarządzała szkolnictwem gminnym. Urzędem gminy kierował pisarz gminny, który często był najważniejszą osobą w urzędzie z racji umiejętności pisania i czytania. Wójt i sołtys zostali przyporządkowani naczelnikowi powiatu, który reprezentował administrację rządową w terenie. On również w praktyce zwalniał i przyjmował pisarzy gminnych, pomimo zapisu w carskim ukazie o ich wolnym wyborze, mianowaniu lub wynajęciu za zgodą wójta i ławników. Sołtys, wójt i pisarz gminny urzędowali trzy lata. Wójt i sołtys otrzymywali pensję, zależną od wielkości gmin i sołectw. Stanowisko wójta na przełomie XIX i XX wieku pełnili: Tomasz Dunaj i Józef Makowski, a pisarza gminnego Franciszek Kadelski i Anastazy Żebrowski.

Mapa powiatu przasnyskiego, pozostającego w strukturach guberni płockiej, po regulacjach z lat 1866-1868.
J. M. Bazewicz, Atlas geograficzny illustrowany Królestwa Polskiego, Warszawa 1907, s. 129.
Mapa powiatu przasnyskiego, pozostającego w strukturach guberni płockiej, po regulacjach z lat 1866-1868. Widoczne: Ulatowo Dąbrówka, Kobylaki Konopki, Kobylaki Wólka, Kobylaki Czarzaste, Lipa, Stegna, Jednorożec, Ulatowo Pogorzel, Małowidz, Połoń, Olszewka, Parciaki, Zadziory, Żelazna, Dynak, Budziska, Budy Przysieki. Orzyc określony jest jako "Rzeka Konoplenka", nieuregulowany. J. M. Bazewicz, Atlas geograficzny illustrowany Królestwa Polskiego, Warszawa 1907.
Jednorożec obok Przasnysza, Dzierzgowa i Chorzel od czasu reformy sądownictwa w latach 1875-76 był również siedzibą okręgowego sądu gminnego. Miejscowość należała do sądu gminnego okręgu IV (wraz z gminami Baranowo i Zaręby). Sąd gminny stanowili wybieralni sędziowie oraz ławnicy. Do wybuchu I wojny światowej urzędnikami sądowymi w gminie Jednorożec byli m.in.: Ludwik Łubieński (1886), Michał Ciemniewski, Franciszek Rogalski, Walenty Obrębski, Bartłomiej Jachimowicz, Franciszek Grzyb, Wiktor Kawiecki (1888), Dominik Staszewski (1897-1907), Aleksander Kuc – pisarz sądowy (1904), Kazimierz Kalksztein (1911), Jan Berg, Jan Wilga (1912).

Po upadku powstania styczniowego władze carskie wprowadziły reformę uwłaszczeniową. Chłopi otrzymali ziemię na własność, zwykle 5-8 mórg, w zależności od jakości ziemi czy liczebności rodziny. Pozbawiono ich jednak serwitutów, czyli gruntów wspólnych. Powodowało to pauperyzację ludności. Uwłaszczenie początkowo nie objęło ludności bezrolnej, czyli tej najbiedniejszej. Reforma pozbawiła ludność prawo do zagospodarowania tak zwanych kawałów, czyli wylesionych obszarów w lasach państwowych. Zaczęto ich wywłaszczać z tych terenów i nakazano rozbiórkę domów, które tak postawiono. W XIX w. mimo słabych piaszczystych pól nadal głównym zajęciem Kurpiów było rolnictwo. Uprawiano trawę na siano i koszono ją głównie na łąkach nad Orzycem. Nisko położone nad wodą łąki często były zalewane, ale przy sprzyjających latach Kurpie zbierali dobre plony. Czasem z wiosek szlacheckich oddawano im bydło na przechowanie zimą przez trzy miesiące, płacąc 15 rubli od sztuki. W rolnictwie posługiwano się prymitywnymi narzędziami: sochą czy sierp. Kosę używano niemal wyłącznie do koszenia trawy. Słabe gleby i niska kultura rolna skutkowały niskimi plonami. Dość dobrze jednak rosły ziemniaki, podstawa jadłospisu. Nie uprawiano natomiast roślin przemysłowych, takich jak rzepak czy buraki cukrowe, przeciwnie do zwyczajów w południowej części powiatu przasnyskiego. W 1870 roku przeciętna wielkość gospodarstwa w gminie Jednorożec wynosiła 38,2 morgi. Nie praktykowano sadownictwa i ogrodnictwa – z powodu niewiedzy, ale i słabych gleb. W 1903 roku Dominik Staszewski pisał: We wsi Jednorożec np., która posiada około 100 włók łąk i paśników, osady zaś składają się z przeszło 44 morgów obszaru, paru zaledwie gospodarzy ma do 10-ciu sztuk rogacizny, kilku od 5-6 sztuk, reszta zaś chowa zaledwie po 2 krowy, a wielu już jest i takich, których cały dobytek stanowi jedna krowa. Zwracał też uwagę, że w Jednorożcu obecnie połowę wsi trzeba oblecieć, żeby kwartę mleka kupić! W tej trudnej sytuacji Kurpianki musiały dodatkowo pracować. Dorabiały głównie wyrobami z krosien tkackich. Tkały zarówno wyroby lniane, głównie płótno, ale także z wełny: kraciaki, chodniki, płachty, sprzedając je głównie na jarmarkach w Chorzelach i Przasnyszu. Kurpie nie kupowali ubrań w miastach, byli pod tym względem bardzo długo samowystarczalni.

W Jednorożcu powstała jedna z pierwszych w powiecie lecznic, później powstała też apteka. Lekarzami na przełomie XIX i XX wieku byli: Henryk Girszweld, Zygmunt Pyrowicz, Ferdynand Zalenaj, Antoni Budkiewicz, Walenty Rudziński, felczer Roman Morawski oraz akuszerki: Rosjanka Aleksandra Tomilina i Małgorzata Jastrzębowska. 


"Kurier Warszawski" R. 78, nr 356, 15/27.12.1898, s. 4.
"Rocznik Adresowy Królestwa Polskiego", R. 2 (1901), s. 186, 212, 240.
Opinia mieszkanki Jednorożca o służbie zdrowia we wsi w 1901 r. Echa Płockie i Łomżyńskie 23 (10).11.1901 r. (4), R. 94 nr 378, s. 2.
Pod koniec XIX wieku w gminie Jednorożec śmiertelność wynosiła 41 na 1000 osób. Była spowodowana głównie: brakiem fachowej pomocy, późnym informowaniem o pojawieniu się chorób wirusowych i bakteryjnych, nieprzestrzeganiem zasad sanitarnych, ale także epidemiami (1831, 1852), np. cholery. Bieda, niedożywienie, ciężka praca od dzieciństwa oddziaływały na budowę ciała puszczaków. W 1914 r. antropolog i regionalista Aleksander Maciesza pisał, że jednorożeccy mężczyźni wyróżniali się stosunkowo najdłuższym tułowiem, najkrótszymi nogami i długimi rękami, co odpowiadało typowi ludności ciężko pracującej. Maciesza zanotował także: Puszczanin łatwo przebywa pieszo duże przestrzenie, np. w celu załatwienia spraw swoich chodzi na piechotę nieraz aż do Płocka. Do sąsiednich powiatów chodzą pieszo na zarobki i na każde dwa dni świąt powracają do domu. Na dowód sprawności Puszczanina w chodzeniu wymieniano w Jednorożcu Sobieraja Walentego, który przez kilka lat dwa, trzy razy w tygodniu „latał” za posyłkami do Przasnysza. W jednym wypadku w interesie sędziego gminnego obrócił dwa razy, czyli przeszedł około 10 mil […]. Chodził Sobieraj, jak zwykle chodzą Puszczanie, w chodakach. Miał on wtedy około 60 lat.

Wzmianka o badaniach antropologicznych A. Macieszy w Jednorożcu. "Kurier Warszawski" 18 lipca 1914 r., nr 196, s. 5. Źródło.
W gminie Jednorożec znajdowały się poza tym: kaplica w Jednorożcu (wybudowana w 1862 roku, od 1888 roku kościół filialny parafii pw. Św. Mikołaja w Chorzelach), kasa zaliczkowo-składkowa (z funduszu rządowego), posterunek straży granicznej, urząd leśny, 4 fabryki smoły, 3 wiatraki (w samym Jednorożcu i 2 w Lipie), 2 karczmy (Jednorożec, Lipa). W 1913 roku, tuż przed wojną, tartak w Jednorożcu prowadził M. Rychert (zatrudniał w nim 16 osób). W skład gminy wchodziły następujące miejscowości: kurpiowskie Budy Przysieki rządowe i prywatne, Żelazna rządowa, Żelazna prywatna, Jednorożec, Małowidz, Nakieł, Olszewka, Połoń, Parciaki, Stegna i wsie włościańskie: Stegna Drążdżewskie (leśne, szlacheckie), Szla, Wólka Kobylaki. W skład gminy wchodziły też tzw. osady leśne i rządowe: Budziska, Kamienica leśnictwo, Oborki Włościańskie i rządowe, Przejmy rządowe leśne, Stegna małowidzkie, Zadziory, Żelazna leśnictwo. W Jednorożcu na przedmieściu od strony Chorzel mieszkała dość liczna, kilkudziesięciosobowa grupa Żydów. Do nich należała miejscowa karczma, o której licytacji pisała w 1806 roku „Gazeta Warszawska”. Żydzi zajmowali się też rękodzielnictwem i handlem (głównie domokrążnym). Mieszkali też tu zasymilowani mazurscy ewangelicy.

Wycinek z XIX-wiecznej prasy, dotyczący ponownej licytacji karczmy jednorożeckiej, wyznaczonej na 26.08.1805 r. Źródło: "Gazeta Warszawska", 16 VIII 1805, nr 66+dod.
Opis z 1882 roku przekazuje następujące dane na temat miejscowości Jednorożec: wieś na rzeką Orzyc, powiat przasnyski, gmina Jednorożec, parafia Chorzele, odległość 17 wiorst od Przasnysza, posiada (…) 117 domów, 907 mieszkańców, 3 898 mórg gruntu dobrego. 1 294 nieużytków (…). Gmina Jednorożec w tym czasie liczyła 586 domów i 4 376 mieszkańców i miała 35 391 mórg obszaru. Źródła wymieniają pokaźna liczbę nazwisk mieszkańców Jednorożca: Bakuła, Bednarczyk, Berg, Boczkowski, Biłek, Białczak, Deptuła, Dybiński, Falarski, Ferenc, Furman, Gwiazda, Gładek, Gołaś, Grabowski, Jankowski, Jachymowski, Jóźwik, Kardaś, Kosak, Kowalczyk, Krajewski, Kulas, Kuciński, Kuligowski, Lesiński, Merchel, Mordwa, Moskalik, Obremski, Opalach, Panuś, Pazdrąk, Piotrak, Pogorzelski, Przybyłek, Rykowski, Siedlecki, Sobiraj, Stencel, Szymołon, Szopelewski, Więcek, Wilga, Wróbel, Żotkiewski, Żokowski.

Ulica główna (dzisiejsza ul. Długa) w Jednorożcu.Drzeworyt wykonał Masłowski, a fotogram zakład Orgielbranda na podstawie fototypów A. Zakrzewskiego. Źródło: A. Zakrzewski, Z Puszczy Zielonej, "Wisła", VI 1887, nr 3, s.106.
Chałupa kurpiowska w Jednorożcu. Drzeworyt wykonał Masłowski, a fotogram zakład Orgielbranda na podstawie fototypów A. Zakrzewskiego. Źródło: Adam Zakrzewski, Z Puszczy Zielonej, "Wisła", 1888, z. 3, s. 589.
W 1889 roku w całym Jednorożcu było 118 gospodarstwa rolnych, żyło też tutaj 45 rodzin nie posiadających ziemi (wśród nich głównie Żydzi). Gospodarstwa były niewielkie, prymitywne, gospodarstwa do 3 mórg raczej nie posiadały własnych koni.

Dopiero po 1881 roku władze zajęły się uregulowaniem spraw ludności bezrolnej, nadając im 5-8 morgowe gospodarstwa powstałe z odpadów w lasach państwowych. W latach 1881-1912 utworzono w ten sposób około 1 000 gospodarstw na ziemi kurpiowskiej. Ciężki był rok 1880, w lecie długotrwała susza zniszczyła i tak marne plony, następnie wybuchło wiele pożarów. Miary nieszczęścia dopełniła burza gradowa. Wiele rodzin kurpiowskich zostało zmuszonych od żebrania. Dopiero na wiosnę 1881 roku liczne grono polskich filantropów zauważyło nędzę tych wsi i dzięki wielkiej ogólnopolskiej akcji pomocy udało się pomóc Kurpiom.
Wiosną 1905 roku całe Cesarstwo Rosyjskie ogarnęły strajki. Na ziemiach polskich żądano edukacji w języku polskim, poprawy warunków pracy i podwyżek. Również mieszkańcy Jednorożca wzięli udział w wystąpieniach antycarskich. Na zebraniach domagano się wprowadzenia języka polskiego do szkół, urzędów i sądów oraz zniesienia stanu wyjątkowego. Władze rosyjskie ukarały grzywną o łącznej wysokości 75 rubli trzech najbardziej aktywnych demonstrantów w Jednorożcu: Wróbla, Jachimowskiego i Michalaka. Pod koniec lutego 1905 r. w na przydrożnej figurce w Jednorożcu umieszczono deskę z wyrytymi słowami: Boże! Wysłuchaj Twoich dzieci, którzy pokornie i ze łzami w oczach, proszą Ciebie o zmiłowanie nad polskim narodem i o wsparcie w naszych potrzebach. Wskrześ w ojczyźnie wiarę naszych ojców i gorącą miłość ku Tobie. Prosimy Ciebie Królu i Opiekunie naszej Ojczyzny, wejrzyj z miłością na nas i naszą Ojczyznę, znajdującą się w ucisku i niewoli i zechciej ją doprowadzić do dawnej świetności... Amen. Deska została zdjęta przez strażników, którym w odwecie wybito w domach okna.  

W listopadzie 1905 roku chłopi zbiorowo odmówili płacenia podatków, rozpoczęli też wyrąb lasów rządowych. „Głos Gromadzki”, organ prasowy Polskiego Związku Ludowego, opisywał te wypadki następująco: W Jednorożcu tylko z miesiąc temu albo i dawniej zaczęli gospodarze rąbać las. O las ten prawowali się z rządem długie lata. I końca tej sprawy widać nie było. Znudziło się gospodarzom czekać – wycięli to, co uważali za swą prawowitą własność. Przyjechał nadleśniczy i pomocnik nadleśniczego, Hagen. Ten ostatni zaczął się rozbijać i jak to zwykle bywa w takich razach, oberwał  po […] łbie. Wtedy dał znać, że w Jednorożcu bunt. Przyszła piechota i dragoni i zmuszali gospodarzy do zwiezienia wszystkiego drzewa na jedną gromadę koło kancelarii gminnej. Przy tej okazji pobito dwóch gospodarzy.


Mapa Gubernji Płockiej z podziałem na gminy: podług najnowszych źródeł (fragment), wyk. Konrad Obuchowski, Płock 1908. Na mapie są widoczne miejscowości z terenu dzisiejszej gminy Jednorożec (powiat przasnyski, gubernia płocka): w gminie Jednorożec znalazły się: Jednorożec, Połoń, Olszewka, Małowidz, Parciaki, Żelazna, Stegna, Szla, Przejmy, Lipa, Obórki, Karolinowo, Nakieł, Budy Przysieki (Rządowe); w gminie Przasnysz znalazły się: Kobylaki Wólka, Kobylaki Konopki, Kobylaki Korysze i Kobylaki Czarzaste; w gminie Krzynowłoga Wielka znalazły się Ulatowo Pogorzel, Ulatowo Słabogóra, Ulatowo Dąbrówka; w gminie Baranowo: Dynak. Poza gubernią płocką, w guberni łomżyńskiej, w powiecie makowskim, w gminie Drążdżewo, pozostały Budy Przysieki (Prywatne). Źródło.
W Jednorożcu powstało kółko rolnicze o patriotyczno-gospodarczym charakterze, któremu przewodził A. Żebrowski. Na początku XX wieku, dzięki staraniom księdza Izydora Połubińskiego, w Jednorożcu powstała orkiestra dęta. Prowadził ją Stanisław Opalach.


"Gazeta Świąteczna" R. 30, nr 1511, 16 I 1910, s. 4.
Warto w tym miejscu wspomnieć o tradycjach kurpiowskich w Jednorożcu. Zachowało się tutaj kilka chat kurpiowskich z początku XX w.

Dom z początku XX wieku przy ulicy Długiej w Jednorożcu. Zdjęcie późniejsze, ogrodzenie wymienione na nowsze (żelazna brama). Fot. Mirosław Krejpowicz. Źródło.
Drewniany dom z początku XX wieku przy pl. Św. Floriana (dawnej ulicy Kościelnej) w Jednorożcu. Fot. Teresa Wojciechowska. Źródło.
Drewniany dom z początku XX wieku w Jednorożcu przy ul. Długiej. Stan na 2014 r. Fot. własna.
W 1815 r., na życzenie władz Królestwa Kongresowego, powstał Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego, przygotowany przez podprefekta powiatu, Fabiana S. Zielińskiego. W czasie swej urzędniczej pracy Zieliński zebrał obszerne materiały do opisu statystycznego i geograficznego powiatu przasnyskiego. W gromadzeniu materiałów opierał się na dokładnych ankietach, których wyniki często sprawdzał osobiście na miejscu. Materiały statystyczne uzupełniał opisami historycznymi z XVI-wiecznych lustracji oraz kolorowymi ilustracjami. Praca stanowi cenne źródło do poznania stosunków gospodarczych, demograficznych, społecznych i kulturalnych powiatu przasnyskiego i jest dokumentem unikalnym w skali kraju. Zawiera także pierwszy w historii opis stroju ludowego Kurpiów z powiatu przasnyskiego, uzupełniony czterema rysunkami postaci (3 mężczyzn i 1 kobieta).


Ubiory kurpiowskie z okolic Przasnysza. Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego, 1815, ze zbiorów Czartoryskich. Źródło.
Na pierwszym rysunku przedstawiono młodego Kurpia w niebieskich obcisłych spodniach, chodakach z łyka wiązanych sznurkiem aż do kolan, ubranego w białą koszulę z rękawami, na którą nałożona jest długa kamizela bez rękawów, obszyta na dole i na przodzie czerwoną tasiemką. Na biodrach ma szeroki pas, a na głowie płaski kapelusz, na ramieniu trzyma strzelbę - skałkówkę.


Drugi rysunek prezentuje młodą Kurpiankę w letniej chustce na głowie, związanej do tyłu, włosy ma rozpuszczone na ramiona. Kurpianka ma koszulę z długimi rękawami zakończonymi mankietem i falbanką, na szyi 2 sznury bursztynowych korali, gorset koloru granatowego z czerwonym sznurowaniem, granatową spódnicę, fartuszek w białe, granatowe i czerwone pionowe paski.


Trzecia osoba ubrana jest w sukmanę z fałdami, wykonaną z brązowego sukna, sięgającą do kolan, brązowe spodnie, na nogach ma plecione chodaki wiązane u dołu nogawek. Na sukmanę ma założony skórzany pas. W ręku trzyma siekierę drwala, obok leży lina. Strój ten jest zimowym ubiorem do pracy w borach. 


Czwarta postać ubrana jest podobnie - wąskie, brązowe spodnie z chodakami i sznurkiem oplatającym nogi, krótka do bioder sukmana w takim samym kolorze, na głowie kapelusz. O tym, że jest to kurpiowski bartnik, świadczy zwój lin z drewnianą ławeczką niesiony przez niego na plecach oraz pleciony kosz z pałąkiem na ręce.


Na postawie powyższych rysunków można przypuszczać, że w XIX wieku w stroju puszczańskim z powiatu przasnyskiego przeważał kolor niebieski, prawdopodobnie dlatego, że ten barwnik był najłatwiej dostępny. Późniejsze przedstawienia dowodzą, że w stroju kurpiowskim dominowały barwy: zielona, czerwona i żółta. Strój ludowy przasnyskiej części Kurpiowszczyzny w XIX wieku nie różnił się bardzo od stroju w ostrołęckiej czy łomżyńskiej części Puszczy Zielonej, jednak w XIX i na początku XX w. miał kilka cech go wyróżniających. Pisałam o tym szerzej w tym wpisie: KLIK


Dominik Staszewski, sędzia pokoju w Jednorożcu w latach 1895-1907, podkreślał, że swoje obserwacje na temat Kurpiów nie czynił jedynie w Jednorożcu, bowiem znał specyfikę Puszczy Kurpiowskiej, a jedynie przykłady podawał z Jednorożca i okolic, jako że tu przebywał 12 lat. W pracy Moralność i umoralnienie Kurpiów z 1903 r. nazwa "Jednorożec" pojawia się jednak dość rzadko. Powyżej notatki na temat ubioru Kurpiów. Źródło: Dominik Staszewski, Korespondencje z Puszczy Kupiowskiej, "Echa Płockie i Łomżyńskie" 16.12.1899 r. (4), R. 12 nr 100.
Dosyć rzadkie walory z motywami wycinanek kurpiowskich z powiatu przasnyskiego. Pocztówki wydane zostały około 1910 r. na bazie wzorów z Muzeum Etnograficznego. Zb. Mirosław Krejpowicz.

Kielak Bernard, Tradycja Mazowsza: powiat przasnyski. Przewodnik subiektywny, Warszawa 2012, s. 79-81.



Maciesza Aleksander, Puszczanie Przasnyscy, Przyczynek do charakterystyki antropologicznej Kurpiów, Warszawa-Lwów 1923.

Mazowsze Północne w XIX-XX wieku. Materiały źródłowe 1795-1956, zebrał i przyg. J. Szczepański, Warszawa-Pułtusk 1997.

Niedziałkowska Zofia, Kurpie-Bory Ostrołęckie, wyd. 2 popr. i uzup., Warszawa 1988.

Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego A. N. Leontiewa z 1889 r., przeł. i oprac. J. Kociszewska, Ciechanów 1992.

Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego sporządzony w roku 1815 przez podprefekta tegoż powiatu F. S. Zielińskiego w Przasnyszu, oprac. A. Kociszewski, Ciechanów 1991.

Ostrowski Juliusz, Księga herbowa rodów polskich,Warszawa 1897: z. 1, z. 2.

Paprocka Wanda, Przemysł domowy, rzemiosło i chałupnictwo wsi kurpiowskiej Puszczy Zielonej, Wrocław 1967.

Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Wawelski, t. 4, 1882, s. 551; t.9, 1888, s. 123.
Spis nazwisk mieszkańców Jednorożca w latach 1700-1890 na anglojęzycznej Wikipedii, oparty o akta kościelne. 
Staszewski Dominik, Korespondencje z Puszczy Kurpiowskiej, "Echa Płockie i Łomżyńskie" 16.12.1899 r. (4), R. 12 nr 100, s. 2-320.12.1899 (8) R. 2 nr 101, s. 4.

Idem, Przasnysz i powiat przasnyski w latach 1866-1939. Zarys dziejów, Przasnysz 1999.
Eadem, Rys historyczny Jednorożca, w: Zapiski Ziemi Jednorożeckiej, red. M. Dworniczak i in., Jednorożec 2011, s. 25-32.


Kolejny post z serii MAŁA OJCZYZNA będzie wyjątkowy, ponieważ będzie dotyczył I wojny światowej w Jednorożcu, której stulecie obchodzimy w 2014 r. 


Do następnego!

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz