20 czerwca 2017

MAŁA OJCZYZNA: Jak dawniej wyglądał strój kurpiowski z zachodniej części regionu?

Stroje ludowe stanowią jeden z ważniejszych wyznaczników tożsamości regionalnej. Jednym z regionów Polski, w którym jest ona wyjątkowo silna, są Kurpie Zielone. Dawniej występowały różnice nie tylko między ubiorami różnych grup społeczno-zawodowych (bartnicy, strzelcy), ale też między mieszkańcami różnych części Zagajnicy.



W tym wpisie pragnę zaprezentować wstępne ustalenia na temat stroju kurpiowskiego (zobacz / przypomnij sobie, jak wygląda obecnie najczęściej używany strój: KLIK) na przykładzie pow. przasnyskiego, głównie mojej rodzinnej wsi Jednorożec i okolic. Dotyczą końca XIX i XX w. do wybuchu II wojny światowej. Opieram się na wspomnieniach, relacjach prasowych, fotografiach oraz literaturze przedmiotu. 


Strój kurpiowski tej części regionu jest typowy, a zarazem posiada pewną odrębność, która dzisiaj niestety już została zatracona. Koncentruję się tylko na stroju kobiecym, ponieważ strój męski zanikł prawie całkowicie już na początku XX w. Kobiecy zaś strój jest eksponowany podczas występów zespołów czy uroczystości religijnych, dlatego prześledzenie jego specyfiki i typowości jest bardziej zasadne. 

Będę wdzięczna za wszelkie uwagi, sugestie oraz pomoc w postaci przekazywania wspomnień, relacji prasowych oraz zdjęć dotyczących stroju kurpiowskiego na terenie pow. przasnyskiego. To pozwoli na dokładniejsze opracowanie jego ciekawej historii, prześledzenie zmian oraz dynamiki rozwoju od czasów najdawniejszych do współczesnych.

Co ciekawe, najstarszy opis i wizerunek (i to kolorowy!) stroju kurpiowskiego Puszczy Zielonej pochodzi właśnie z terenu pow. przasnyskiego. W 1815 r., na życzenie władz Królestwa Kongresowego, powstał Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego, przygotowany przez podprefekta powiatu, Fabiana S. Zielińskiego. Praca stanowi cenne źródło do poznania stosunków gospodarczych, demograficznych, społecznych i kulturalnych powiatu przasnyskiego i jest dokumentem unikalnym w skali kraju. 

Ilustrację do opisu Kurpiów z powiatu stanowią 4 rysunki, z których jeden przedstawia młodą kobietę w letniej chustce na głowie, związanej do tyłu. Kurpianka ma włosy rozpuszczone na ramiona, koszulę z długimi rękawami zakończonymi mankietem i falbanką, na szyi 2 sznury bursztynowych korali, gorset koloru granatowego z czerwonym sznurowaniem, granatową spódnicę, fartuszek w białe, granatowe i czerwone pionowe paski.

Na postawie rysunków z Opisu statystycznego... można przypuszczać, że w XIX w. w stroju puszczańskim z pow. przasnyskiego przeważał kolor niebieski, prawdopodobnie dlatego, że ten barwnik był najłatwiej dostępny. Późniejsze przedstawienia dowodzą, że w stroju kurpiowskim dominowały barwy: zielona, czerwona i żółta.

Etnograf B. Kielak twierdził, że strój ludowy przasnyskiej czę
ści Kurpiowszczyzny w XIX w. nie różnił się od stroju w ostrołęckiej czy łomżyńskiej części Puszczy Zielonej. Adam Chętnik, wybitny etnograf i miłośnik Kurpiowszczyzny, podał wieś Jednorożec, położoną na omawianym terenie, na równi z Myszyńcem, Czarnią, Łysymi, Zalasem, Kadzidłem, Dąbrówką, Zbójną, Baranowem, Lipnikami i Brodowymi Łąkami jako okolice o najbardziej zbliżonym wyglądzie kobiecego ubioru.
Źródło: A. Chętnik, Atlas polskich strojów ludowych, cz. 4: Mazowsze, z. 7: Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Warszawa 1961.

Źródło: A. Chętnik, Atlas polskich strojów ludowych, cz. 4: Mazowsze, z. 7: Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Warszawa 1961.
Jednak, jak już wspomniałam, oprócz cech typowych dla stroju Kurpianek, na zachodnich rubieżach regionu znajdziemy też cechy charakterystyczne dla ubioru miejscowych kobiet.

Strój kobiecy z zachodniej Kurpiowszczyzny dla XIX i początków XX w. możemy otworzyć na podstawie: zdjęć prezesa Towarzystwa Naukowego Płockiego, Aleksandra Macieszy, wykonanych latem 1914 r. podczas badań antropologicznych nad mieszkańcami gmin Jednorożec, Baranowo i Zaręby (pisałam o nich tutaj: KLIK), na podstawie relacji prasowych z początku XX w., wspomnień mieszkańców oraz literatury przedmiotu, głównie opracowania A. Chętnika. Zdjęcia nie podpisane pochodzą ze zbiorów TNP, zaś pozostałe zostały oznaczone informacją o pochodzeniu. 

Cały opis oprę o wspomniane zdjęcia A. Macieszy i to one posłużą mi jako baza dla prezentacji cech typowych i charakterystycznych. Cechy te będę prezentować wymiennie, opisując po kolei elementy ubioru: koszule, gorsety i kaftany, spódnice, fartuchy, buty, korale i inne ozdoby, nakrycia głowy, uczesanie.

Warto zwrócić uwagę na krój świątecznej białej kobiecej koszuli - cechę charakterystyczną dla zachodniej Kurpiowszczyzny: wysoki kołnierz zakończony falbanką, bez klap, brak haftów oraz długie marszczone mankiety zakończone falbanką lub rzadziej koronką. A. Chętnik twierdził, że koszule, które nie miały kołnierzy, były marszczone przy szyi i ściągnięte tasiemką, to forma starsza, pochodząca z ok. 1840–1880 r. Podobną widzimy też na przedstawieniu z 1815 r. Dopiero później dodano dookoła szydełkową koronkę w formie kołnierzyka. Z tego wynika, że w Jednorożcu przetrwał dawny, może pierwotny krój kobiecej koszuli. Dodatkowo na omawianych zdjęciach widać, że nie wszystkie koszule mają bufiaste rękawy, charakterystyczne dla centralnej części Kurpiowszczyzny, niektóre są dość wąskie i przylegają do ciała właścicielki.

Kurpianki z Czarnotrzewia w gm. Baranowo. Fotografia pochodzi z: A. Białczak, Dzieje Baranowa oraz ziem nad Płodownicą i Omulwią. Mała Kurpiowska Ojczyzna, Baranowo-Ostrołęka 2005, s. 351.


Procesja na Boże Ciało w drugiej połowie lat 30. w Baranowie. Widać charakterystyczny krój koszuli. Zdjęcie pochodzi stąd: KLIK.

Gorsety, widoczne na zdjęciach A. Macieszy, są typowe: dopasowane z tyłu do pasa, niżej z tyłu rozszerzają się w klosz, dwa przody luźne, by było widać koszulę, a rozcięcia oblamowane są tasiemką, zwaną obłożką. Przód ozdabiano tasiemkami biegnącymi równoległe do zapięcia. Gorset szyto na płóciennej podszewce. Dla tego stroju charakterystyczne jest wiązane na pierwotny sposób, czyli na tasiemkę, a nie zapięcie na guziki, jak to upowszechniło się później w innych częściach regionu. W Baranowie w okresie międzywojennym pojawiały się zapięcia gorsetu na guziki.


Mieszkańcy Baranowa ok. 1922 r. Zbiory Roberta Domurada.

Najdawniejsze gorsety były wykonane z cienkiej kolorowej wełny czerwonej, ceglastej i różowej itp. Starsze kobiety nosiły gorsety czarne i granatowe, młodsze zaś jaśniejsze. W okresie międzywojennym gorsety szyto z materiałów jedwabnych wzorzystych, zielonkowo- lub buraczkowo-czarnych, które były przemycane z Prus. Podobne wzorzyste, ale i drogie materiały widać na zdjęciach A. Macieszy. Może to oznaczać, że materiały, z których wykonano te gorsety, pochodzą z Prus, co jest bardzo prawdopodobne, ponieważ granica z Prusami biegła ok. 20 km na północ od Jednorożca.



Na zdjęciach widać też krótkie kaftany, zwane jakami, które służyły i na co dzień, i do wyjścia, ale noszone były raczej przez mężatki. To spencerek do pasa z rękawami, z plecami bez szwów i luźnym przodem. Dół jest obłożony plisą i tworzy lekki klosz. Przody są wykończone plisą i zapinane są na guziki. Wycięcie przy szyi jest obramowane wąską listewką.



Na zdjęciach widoczne są spódnice jednokolorowe z trzema paskami na dole (spódnica mienista) lub ze szczotką, wykonane z 5 półek (brytów), zszytych paskiem przechodzącym w wiązaki. Z tyłu spódnice układane są w stojące fałdy, z przodu są one gładkie. Spódnice wykonywano z partu (lniane) lub guru (gurowe – bawełniane). Wedle Chętnika w okolicach Chorzel i Baranowa z tyłu układano nawet 22 fałdy, zaś w Myszyńcu tylko kilka głębszych. Te liczne fałdy widać na zdjęciach A. Macieszy. Na dole spódnicy zauważamy popularne zdobienie – dwa lub trzy szersze aksamitne paski. 

Z powodu wykonania zdjęć w sepii brak informacji o kolorach, jakie występowały w omawianym stroju. Można się domyślać, że były to, podając za A. Chętnikiem, przeważnie spódnice granatowe, niebieskie albo brązowe z trzema tasiemkami u dołu. Z kolei wedle mapy w chętnikowskim atlasie, na obszarze zachodniej Kurpiowszczyzny w okresie ok. 1890–1939 r. ubierano czerwone spódnice w paski jednokolorowe i w kratę. Mogą to być jednak dane dotyczące ubioru codziennego, zaś we wpisie zajmuję się świątecznym.
Źródło: A. Chętnik, Atlas polskich strojów ludowych, cz. 4: Mazowsze, z. 7: Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Warszawa 1961.
Fartuchy wykonywano z białego płótna, czasem zdobiono falbankami. Na zdjęciach nie ma koronek na fartuchach, ponieważ takie upowszechniły się w okresie międzywojennym. Jedynie zamożniejsze kobiety było stać na koronkę w fartuszku. Całość fartuszka szyto z jednego brytu, górę marszczono w drobne fałdy i wszywano je w wąski pasek z tego samego materiału, przechodzący w wiązanie.


Pod spódnicami widnieją czubki butów Kurpianek. Można się domyślać, że podobnie jak w innych częściach regionu w tym czasie, były to skórzane trzewiki, zapewne na niewielkich obcasach. 

Warto zwrócić uwagę na liczne cienkie sznury koralików – kolejny charakterystyczny dla tej części regionu element. W centralnej Kurpiowszczyźnie noszono trzy sznury grubych korali bursztynowych wykonanych z miejscowego tworzywa. W pow. przasnyskim też występowały złoża naturalnego żywicznego bursztynu w ziemi. Najbardziej interesowano się nimi w I poł. XIX w. Istniały nawet rządowe kopalnie, np. w leśnictwie Przasnysz. Wydaje się jednak, że w zachodniej części regionu brakowało bursztyniarzy, którzy by poddali obróbce bursztyn. Moda na takie wedle A. Chętnika minęła ok. 1910 r., po czym zaczęto sprowadzać kupne szklane korale i koraliki. Koraliki, jakie noszono przed I wojną światową, były również drewniane, a malowano je na żółty kolor. 

Międzywojenne Baranowo. Zdjęcie udostępnił A. Kłos i pochodzi stąd: KLIK.
stroju świątecznym czasem pod szyją Kurpianki zauważyć można broszkę, łańcuszek z krzyżykiem lub medalik zawieszony na sznurze koralików.

Warto podkreślić cechy szczególne nakryć głowy Kurpianek z pow. przasnyskiego. Zdjęcia, wspomnienia i relacje prasowe potwierdzają ustalenia A. Chętnika, zaznaczone na poniższej mapie.
Źródło: A. Chętnik, Atlas polskich strojów ludowych, cz. 4: Mazowsze, z. 7: Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Warszawa 1961.
Przed I wojną światową w Baranowie i okolicach były to wianki (korony). Funkcję tę w Jednorożcu pełniła korona (wianek) ze sztucznych kwiatów i sychu [suszu – przyp. M.W.K.]. W Baranowie zaś korona wykonywana była dawniej z piór, osadzonych na jałowcowej, wiklinowej, a później drucianej obrączce, do której przytwierdzano pióra leśnych ptaków. Moda ta zanikła po 1900 r. Kiedy brakowało naturalnych piór, używano sztucznych wykonanych ze złotych nitek i szychu. Korona kończyła się pękiem wstążek, zwisających z tyłu.
Kurpie z ok. Baranowa. Źródło: "Ziemia", 5 (1914), 13.

Wspomniana korona nie została uchwycona na zdjęciach A. Macieszy, może dlatego, że wykonane były latem, a powszechnym nakryciem głowy na całym terenie były letnie chustki wiązane z tyłu. Zauważamy chustki z białego jedwabnego płótna zakończone postrzępionymi nitkami, pewnie wykonane fabrycznie. Takie upowszechniły się w regionie w latach ok. 1870–1880 r. Możliwe, że pochodziły z fabryk łódzkich. Na zdjęciach zauważamy charakterystyczny dla całego regionu sposób wiązania chusty.
Co ciekawe, na jednym ze zdjęć tylko dwie osoby mają chusty z wzorzystego materiału i tylko one noszą jaki, nie gorsety. Odpowiednie zdjęcie jest wyżej. 

Wedle zdjęć A. Macieszy można sądzić, że jednorożeckie Kurpianki nie nosiły czółek ze wstęgami – charakterystycznego nakrycia głowy panien. Zachowało się zdjęcie wykonane przez etnografa, przedstawiające młodą dziewczynę, podpisane jako "Kurpianka z przasnyskiego", ale przedstawioną w chustce.

Jednak rysunki A. Chętnika na podstawie eksponatów z Muzeum Mazowieckiego w Płocku, które pochodzą z Jednorożca (a zostały przekazane przez A. Macieszę), przekazują wzór miejscowego czółka. Tak jak w regionie wykonane było ono jako prostokąt z zaokrąglonymi rogami (w przasnyskiem tylko górny róg) z małym dziobkiem u przodu, oklejony czarnym aksamitem (masiustem), a od spodu lnianą podszewką. U końców tarczy zwisają tasiemki do zawiązywania czółka wokół głowy. Jego dekorację stanowiły tasiemki, koraliki, cekiny i pozłotko. Sprowadzano je w latach 1900–1914 r. z fabryk łódzkich. Z lewej strony przytwierdzano pęk kwiatów, tzw. wianek. Rysunek ten świadczyłby o tym, że na terenie zachodniej Kurpiowszczyzny, głównie w Jednorożcu i okolicach, Kurpianki nosiły i korony, i czółka. Czółka jednak musiałby być czymś bardzo rzadkim, skoro istnieje tylko to jedno źródło potwierdzające ich istnienie na omawianym terenie, a wszystkie inne relacje zgodnie podkreślają, że w przasnyskim nie noszono tego typu nakryć głowy. Niestety jeszcze nie zlokalizowałam eksponatów przywiezionych z Jednorożca do Płocka przez A. Macieszę, więc poza tym rysunkiem nie widziałam czółek z Jednorożca sprzed Wielkiej Wojny.

Źródło: A. Chętnik, Atlas polskich strojów ludowych, cz. 4: Mazowsze, z. 7: Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Warszawa 1961.

Jeśli chodzi o uczesanie, to Kurpianki z pow. przasnyskiego nosiły włosy spięte tak samo jak w regionie. Pleciono dwa warkocze, które następnie związywano razem wstążką.
W okresie międzywojennym, po bardzo silnych zniszczeniach z okresu Wielkiej Wojny, głównie tzw. bitwy lutowej i bitwy lipcowej pod Przasnyszem, tradycje kurpiowskie, w tym te związane ze strojem, nadal kultywowano na terenie powiatu. Maria Wardakowa, miejscowa nauczycielka (1927–1939), wspominała, że wówczas Jednorożec (...) był wsią ludną i gwarną. Kultywowano tu stare kurpiowskie zwyczaje, noszono się po kurpiowsku. Szczególnie barwnie, zwłaszcza przez starsze pokolenie w dni uroczyste, wesela, procesje Bożego Ciała. Kobiety nosiły spódnice wełniane, pasiaste, sute, tkane na własnych krosnach. Fartuchy i koszule białe, haftowane. Chustki na głowę wiązały do tyłu, ale z czoła ku tyłowi, z szeroką fałdą przylegającą do skroni, coś jak korona. Wysokich „czółek”, jak w myszynieckim tu nie noszono

Opis ten poświadcza zmiany w stroju kurpiowskim w Jednorożcu i okolicach. Tereny między Orzycem a Omulwią, pomimo niesprzyjających uwarunkowań przyrodniczych, były bardziej „otwarte”, więc strój w tej części regionu szybciej ulegał przeobrażeniom, np. przyjmowaniu wzorców z innych części regionu, ale też szybciej niż gdzie indziej zaczął zanikać. Wedle M. Wardakowej okresie międzywojennym koszule miejscowych Kurpianek zdobione były haftami, czego nie zauważymy na zdjęciach sprzed Wielkiej Wojny. Niestety do tej pory nie natrafiłam na zdjęcia z lat 1918–1939, które by potwierdzały te informacje. Zdjęcia z okresu międzywojennego z Baranowa również nie ilustrują koszul z haftami, tak jak w innych częściach regionu. 

W latach 30. w Jednorożcu zaczęto rezygnować ze zwyczajów kurpiowskich, co wspominała M. Wardakowa: Młodzi zarzucali stare stroje, coraz mniej kultywowano dawne zwyczaje, wesela odbywały się jak współcześnie. Stare formy dialektu miejscowego ustępowały językowi literackiemu. Jest to szczególnie ciekawe, ponieważ właśnie w okresie międzywojennym nastąpił rozwój uprawy lnu i konopi, a gmina Jednorożec miała największy areał ziemski pod uprawę tych roślin na terenie całego powiatu. Hodowano też owce na wełnę. W całej gminie było 600 krosien – najwięcej na terenie powiatu, ale pracowano tylko na własny użytek. 

II wojna światowa przerwała ciągłość historii stroju kurpiowskiego w pow. przasnyskim. Zmiany, jakie nastąpiły, sprawiły, że zatracono miejscową specyfikę, co widoczne jest i dzisiaj. Używano bowiem współcześnie stroje kurpiowskie, np. w zespołach regionalnych z terenu pow. przasnyskiego, wyglądają bardziej jak te historycznie myszynieckie czy kadzidlańskie. Ale powojenna historia stroju kurpiowskiego w przasnyskiem, na zachodnich rubieżach Kurpi Zielonych, to już temat na osobny wpis... 



Tekst jest rozszerzoną wersją fragmentu referatu, który wygłosiłam 23 IV 2017 r. podczas XXV Ogólnopolskiego Zjazdu Historyków Studentów w Poznaniu. Są to wstępne ustalenia na temat stroju z zachodniej części regionu kurpiowskiego, które w przyszłości będę uzupełniać i rozszerzać podczas badań.


Bibliografia:
Źródła:
I. Archiwalia:
Zbiory Specjalne Biblioteki im. Zielińskich Towarzystwa Naukowego Płockiego:
Fotografie A. Macieszy z wycieczki do Jednorożca, sygn. 359.

Zbiory Muzeum Historycznego w Przasnyszu:
Wardakowa M., Wspomnienia z lat 1927–1939 dotyczące pracy w Jednorożec – w szkole i w środowisku, sygn. Mźr 118;
Urlich A., Wspomnienia stegneńskiej kurpianki poprawione i uzupełnione, Warszawa 2004, sygn. Mźr 282.

II. Źródła drukowane:
Maciesza A., Puszczanie Przasnyscy. Przyczynek do charakterystyki antropologicznej Kurpiów, Warszawa 1923;

III. Prasa:
Ruski K., Puszcza Myszyniecka, „Ziemia”, 2 (1911), 45, s. 732-734;
Wizyta biskupia w Jednorożcu, „Mazur”, 1 (1906), 15, s. 172;
Wojno T., Wycieczka na Kurpie, „Czytelnia dla Wszystkich”, 1 (1904), 32, s. 504–506;

Opracowania:
Białczak A., Dzieje Baranowa oraz ziem nad Płodownicą i Omulwią. Mała Kurpiowska Ojczyzna, Baranowo-Ostrołęka 2005;
Chętnik A., Atlas polskich strojów ludowych, cz. 4: Mazowsze, z. 7: Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Warszawa 1961; 

Kielak B., Tradycja Mazowsza: powiat przasnyski. Przewodnik subiektywny, Warszawa 2012;
Km
och M.W., Fotografie z miejscowości Jednorożec (1914 r.) autorstwa dr. Aleksandra Macieszy jako bezcenne źródło do badań historii regionalnej, [w:] Fotografia w czasie, czas w fotografii, red. M.A. Długosz, M. Suchodolska, Lublin 2016, s. 75–101;
Moszyński K., Kultura ludowa Słowian, cz. 1: Kultura materialna, Kraków 1929;
Wojciechowska T., Jednorożec. Historia w
si, Jednorożec 2015.



Do następnego!

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz