8 lipca 2014

MAŁA OJCZYZNA: Parafie rzymskokatolickie w gminie Jednorożec cz. 4

Jest to czwarta część serii o parafiach rzymskokatolickich, obejmujących zasięgiem miejscowości w gminie Jednorożec. Zapowiada się dłuższa narracja - tym razem na temat kościoła w miejscowości Krzynowłoga Wielka. Istnieje tu jedna z najstarszych parafii na terenie powiatu przasnyskiego (najstarsza?), do której należy jedna miejscowość z gminy Jednorożec.

Zapraszam na nowy post. 



7 (numeracja ciągła w serii postów). Parafia pw. Wszystkich Świętych w Krzynowłodze Wielkiej 



W Krzynowłodze Wielkiej ustanowiono jedną z pierwszych parafii w północnej części Mazowsza. Parafia została utworzona prawdopodobnie pod koniec XIV w. z fundacji księcia Janusza, a może jeszcze wcześniej. Legenda mówi, że założył ją książę Konrad Mazowiecki. Do 1429 roku wieś należała do domeny książęcej. Pierwsze wzmianki źródłowe o parafii pochodzą z 1443 r., o kościele z 1454 r. Z protokołu wizytacji parafii z 1605 roku wiadomo, że kościół był drewniany, konsekrowany pod wezwaniem Wszystkich Świętych, z pięcioma ołtarzami: głównym z obrazem Wniebowzięcia NMP oraz czterema bocznymi ołtarzami. Co ciekawe, zakrystia kościelna była murowana. Do 1530 roku parafia znajdowała się w strukturach dekanatu przasnyskiego diecezji płockiej, następnie należała do dekanatu ciechanowskiego. 

Nową drewnianą świątynię wzniesiono ok. 1690 r., a sześć lat później Krzynowłogę Wielką przeniesiono do nowo utworzonego dekanatu janowskiego. Podczas wojny północnej, w 1709 r., miejscową świątynię spalili Szwedzi. Kolejna drewniana świątynia została wzniesiona w 1719 r. Patron i wezwanie kościoła pozostało takie samo. W 1724 r., wedle dokumentacji z wizytacji, kościół nie był jeszcze konsekrowany. W protokołach wizytacyjnych zwracano uwagę, że nowa świątynia powstała dzięki ofiarności proboszcza, kolatora Krasińskiego i parafian, z których trzech ufundowało ołtarze boczne: Przemienienia Pańskiego, św. Rocha i Matki Boskiej. W dwukondygnacyjnym ołtarzu głównym znajdowały się obrazy: Matki Bożej Niepokalanie Poczętej i Wszystkich Świętych. Akta wizytacji z 1739 i 1763 r. informują o wzniesieniu murowanej zakrystii. W ołtarzach bocznych znajdowały się relikwie: św. Martyny dziewicy i męczennicy (od 1706 r.) i św. Wincentego (od 1726 r.). Świątynia nadal nie była konsekrowana, nabożeństwa odbywały się jedynie na podstawie udzielonego indultu. Akta wizytacji z 1783 r. informują o pięciu ołtarzach. Świątynia służyła parafianom 98 lat. Spłonęła w pożarze, jaki miał miejsce 20 I 1817 r. W kościele znajdowały się organy (pozytew zła iedna), pojawiające się pierwszy raz w dokumentach wizytacji z 1719 r., które widocznie przetrwały pożar - wspominano je bowiem w aktach parafialnych w latach: 1810, 1840, 1842 i 1846. 


Przez krótki czas nabożeństwa odprawiano z budynku stojącym w pobliżu kościoła, pełniącym funkcję wikariatu i szpitala. Część sprzętów: wyposażenia kościoła i murowanej zakrystii udało się uratować. Latem 1818 r. parafianie zbudowali budynek przypominający szopę o wymiarach 36 łokci długości i 15 łokci szerokości. W samym roku zlikwidowano dekanat janowski, a parafia Krzynowłoga Wielka znalazła się ponownie w strukturach denakatu przasnyskiego. W 1827 r. przygotowano kosztorys budowy nowej świątyni, jednak nie poczyniono w tym kierunku żadnych kroków. 



W 1846 r. dobra krzynowłodzkie zakupił Marceli Rykowski herbu Doliwa. W momencie zakupu Rykowscy go­spodarzyli w pobliskich Bogdanach Wielkich, ale sprawowali również władzę nad folwarkami: Bogdany, Chmielewo, Bagienice Wielkie i Bagienice Garstki. Marceli Rykowski, zanim kupił sąsiedni majątek, przejawiał zainteresowanie prowizorycznym "kościółkiem" w Krzynowłodze Wielkiej. W 1840 r., jako darczyńca, ufundował plebani drewnia­ne ogrodzenie wokół cmentarza przykościelnego, a w kilka lat później, będąc już krzynowłodzkim dziedzi­cem, wystąpił w roli antreprenera w licytacji na nowy, murowany kościół parafialny. W 1849 r. Naczelnik Powiatu Przasnyskiego, radca kolegialny Wiszniewski, na prośbę proboszcza parafii, ks. Stanisława Zielmińskiego, opublikował wiadomość o organizowaniu publicznego przetargu. Pomimo tego, że konkurenci przedstawili korzystniejszy plan, to Marcelemu Rykowskiemu przypadła w udziale rola fundatora i organizatora budowy kościoła. W 1854 r. przystąpiono do prac, a już w 5 lat później nową świątynię, zbudowaną ze składek parafian według projektu Józefa Iżyckiego, architekta z Przasnysza, poświęcił ksiądz proboszcz. Do kościoła przeniesiono naprawione wyposażenie z poprzedniej świątyni, np. ołtarz główny. Chociaż początkowo zalecano 1 Stary organ z miechami do nowego Kościoła przenieść, miechy Piszczałki i dekorację nad niemi wyreparować, to ostatecznie, z powodu małego rozmiaru instrumentu, jego poważnego stopnia uszkodzenia, zakupiono nowe organy. Instrument siedmiogłosowy, bez klawiatury nożnej został wykonany przez organmistrza Stanisława Przybyłowicza z Warszawy, który w końcu listopada lub na początku grudnia 1861 r. przywiózł organy i warsztat z narzędziami do kościoła, po czym zainstalował je na miejscu z udziałem dwóch pomocników. Organy kosztowały 750 rubli. Opłatę za ich wykonanie organmistrz otrzymał dopiero 1 VII 1862 r. Wówczas wynagrodzono też organistę Teodora Maternowskiego, u którego stacjonowali wykonawcy prac. Instrument był gotowy do użytku 30 X 1862 r., przy czym mistrz nie pomalował prospektu, więc surowe drewno należało pomalować, co uczyniono 24 VIII po akceptacji Naczelnika Powiatu. Koszty malowania pokrył proboszcz. Z czasem do instrumentu dodano dwugłosową sekcję klawiatury nożnej. 



Kolejni właściciele Krzynowłogi Wielkiej również dbali o kościół, przeznaczając na jego utrzymane wysokie datki. W 1868 roku fronton kościoła został otynkowany, wzmocniono też dach, myślano o powiększeniu świątyni. W aktach wizytacji parafii z 1868 roku zanotowano istnienie obok kościoła nowo wybudowanej kaplicy grobowej rodziny Rykowskich. Nad jej powstaniem czuwał architekt Adolf Schimmelpfennig (1834-1896), od 1865 r. drugi mąż dziedziczki Walerii z Klickich Rykowskiej. W latach 1886-1889 do kościoła dobudowano zakrystię ze skarbczykiem oraz kruchtę, powiększono prezbiterium i połączono dotąd wolno stojącą kaplicę grobową Rykowskich ze świątynią. W ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku zbudowano nowy drewniany ołtarz główny.

Podczas I wojny światowej kościół został poważnie uszkodzony pociskami artyleryjskimi od strony chóru. Przez jakiś czas nabożeństwa odprawiano więc w domach prywatnych. W tym czasie, w 1917 r., utworzono nowy dekanat - chorzelski - i przeniesiono do niego parafię krzynowłodzką. Odbudowa kościoła trwała w latach 1918-22. Zreperowano wtedy także dach. Zanim zakończono odbudowę, dekanat chorzelski został zlikwidowany, a Krzynowłoga Wielka powróciła do dekanatu przasnyskiego.



Plebania palona w 1945 r., widok z 1926 r. Zb. Mirosław Krejpowicz.
Kościół w Krzynowlodze Wielkiej w latach 30. XX w. Źródło: Michał Marian Grzybowski, Krzynowłoga Wielka. Szkic z dziejów parafii, Płock 2003.
Przedwojenne organy. Źródło: Michał Marian Grzybowski, Krzynowłoga Wielka. Szkic z dziejów parafii, Płock 2003.
W czasie II wojny światowej kościół nie ucierpiał, jednak Niemcy zrabowali kościelne dzwony. Prace remontowe w kościele prowadzono w 1958 r. Świątynię remontowano także w latach 80. XX wieku.
Powojenna plebania. Źródło.
Budowa nowej plebanii w latach 60. XX wieku. Źródło: Michał Marian Grzybowski, Krzynowłoga Wielka. Szkic z dziejów parafii, Płock 2003.
W 1964 r. przywrócono dekanat chorzelski i przydzielono do niego Krzynowłogę Wielką. W strukturach tego dekanatu parafia pozostawała do 1994 r., kiedy to weszła w skład nowo utworzonego dekanatu dzierzgowskiego i w nim pozostaje do dziś.

Źródło.
Źródło.
Źródło.
Źródło.
Źródło.
Źródło.
Źródło.
Źródło.
Źródło.
Źródło.
Źródło.
Wnętrze kościoła w Krzynowłodze Wielkiej. Źródło.
W otoczeniu kościoła można znaleźć pozostałości dawnego cmentarza przykościelnego. Budowę obecnego cmentarza, usytuowanego przy drodze z Krzynowłogi Wielkiej do Czaplic Wielkich, sfinansowano w latach 30. XIX w. Usytuowano go niedaleko kościoła na ówczesnych gruntach dworskich. Służy po dziś dzień i składa się z dwóch części: starej oraz nowej, położonej po drugiej stronie szosy. Obecną plebanię wybudowano w latach 60. XX w.

Spośród zabytków sztuki sakralnej na uwagę zasługują: ołtarze neobarokowe z XIX w., relikwiarz rokokowy z XVIII w. z relikwiami św. Ireneusza oraz zbiór figur woskowych ludowych z XVIII-XIX w. wykorzystywanych w procesji, o których pisałam tutaj: KLIK.



Pod koniec XIX w. parafia Krzynowłoga Wielka liczyła prawie 6 tys. wiernych, 30 lat temu ok. 3 tys., a obecnie ok. 2,3 tys. wiernych (czyli ok. 500 rodzin). Parafia jest rozległa pod względem terytorialnym, bowiem najdalej mieszkająca rodzina ma do kościoła 19,3 km. Z niektórych wiosek wierni mają bliżej do kościołów sąsiednich parafii, takich jak: Chorzele, Duczymin, Jednorożec, Krzynowłoga Mała czy Skierkowizna.


Parafia Krzynowłoga Wielka obejmuje położoną na terenie gminy Jednorożec Ulatowo Dąbrówkę.


Akt zawarcia małżeństwa pomiędzy Leonem Karzyńskim z Roman Janek a Teklą Chachulską z Ulatowa Dąbrówki, parafia Krzynowłoga Wielka, 13 lutego 1867 r. Źródło.
Do parafii należą też: Aleksandrowo, Bobry, Bogdany Małe, Bogdany Wielkie, Bystre Chrzany, Czaplice Bąki, Czaplice Furmany, Czaplice Kurki, Czaplice Miłki, Czaplice Wielkie, Czarzaste Błotki, Czarzaste Małe, Czarzaste Wielkie, Dąbrowa, Gadomiec Chrzczany, Gadomiec Jebieńki, Gadomiec Jędryki, Gadomiec Miłowięta, Gadomiec Peronie, Gadomiec Trojany, Gadomiec Wyraki, Golanki, Grabowo Grondy, Grabowo Padaki, Grabowo Rżańce, Grabowo Skorupki, Grabowo Wykno, Grabowo Zawady, Grządki, Krzynowłoga Wielka, Kwiatkowo, Lipowiec, Liwki, Łazy, Niskie Wielkie, Plewnik, Rapaty Sulimy, Rembielin Nowy, Rembielin Stary, Romany Karcze, Romany Sędzięta, Rycice, Ślubowo, Świniary, Ulatowo Rumunek, Ulatowo Zalesie.


Bibliografia:

Źródła: 1, 2;
Grzybowski Michał Marian, Krzynowłoga Wielka. Szkic z dziejów parafii, Płock 2003;
Łyjak Wiktor Zygmunt, Organy na Mazowszu w diecezji płockiej od 1818 do 1925 roku, Płock 2008.


O dziedzicach Krzynowłogi Wielkiej i historii dworu przeczytasz tutaj: KLIK (niedostępne czasowo).

Poprzednie posty z serii MAŁA OJCZYZNA: Parafie rzymskokatolickie w gminie Jednorożec: Jednorożec; Parciaki, Olszewka; Połoń, Skierkowizna; Święte Miejsce.


Do następnego!

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz