16 marca 2020

MAŁA OJCZYZNA: Obóz w Małowidzu (gm. Jednorożec)

W czasie okupacji niemieckiej na terenie powiatu przasnyskiego Niemcy utworzyli kilka obozów, w tym drugi pod względem wielkości w Małowidzu. Zapraszam do lektury tekstu na temat tego miejsca.






W dniu 8 X 1939 r. Adolf Hitler wydał dekret o organizacji i administracji wschodnich terytoriów włączonych do Rzeszy. Oficjalnie 1 XI 1939 r. wcielono do III Rzeszy obszar o powierzchni 91 974 km², w tym północną część województwa warszawskiego II RP. Pow. przasnyski (niem. Landkreis Praschnitz), w tym gm. Jednorożec, znalazł się w Rejencji ciechanowskiej (niem. Regierungsbezirk Zichenau), która weszła w skład prowincji Prusy Wschodnie (niem. Ostpreußen).
Rejencja ciechanowska. Źródło.
Na terenie Rejencji ciechanowskiej zorganizowano wiele obozów. W pow. przasnyskim istniały dwa - ten w Małowidzu był drugim pod względem wielkości obozem pracy przymusowej w pow. przasnyskim. Powstał w 1940 r. Założono go na polach należących do mieszkańca wsi, Józefa Błędka. Służbę wojskową pełnili tu volksdeutsche, m.in. Nowiński i Fey. Co ciekawe, po wojnie w dokumentach Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Przasnyszu pisano: w Małowidzu był ten sam obóz karny przed 1939 rokiem.

Obóz zajmował powierzchnią 1200 km kw., przeciętnie znajdowało się w nim 100 osób. Byli to zarówno Polacy, jak i Żydzi. Więźniowie pracowali przy regulacji Orzyca oraz budowie dróg.
Źródło: R. Juszkiewicz, Czas cierpień, walki i bohaterstwa. Powiat przasnyski w latach 1939–1945, Przasnysz 1993, wklejka.

Anna Urlich z Łukasiaków (1931-2015) ze Stegny wspominała, że w 1939 r. biuro melioracyjne znajdowało się w Jednorożcu u gospodarza Dybińskiego. Pamiętam również nazwiska pracowników: Kanigowski, Rożek, Nowicki, Gedich, Detrich, Lisowski. Jesienią, po zajęciu Polski przez Niemców w 1939 roku, zaraz okupant przejął dokumentację wspomnianego biura. Znalazł tam nazwiska pracowników, między innymi mojego ojca [Władysława Łukasiaka - przyp. M.W.K.], którego zmusił do pracy przy przekopywaniu rowów melioracyjnych na łąkach jednoroskich tej jesieni, jednak według własnych planów gospodarczych - pisała.

N
iemcy postanowili wykorzystać tereny nad rzeką Orzyc pod zasiewy. Teren był trudny do uprawy, wszędzie znajdowano pozostałości po regulacji Orzyca w połowie lat 30. - korzenie, kępy, drzewa, teren trzeba było uporządkować. Od października 1940 r. rozpoczęto oranie łąk. Niemcy sprowadzili z Prus trzy wielkie pługi, z których każdy ciągnęły 4 konie. Za każdym pługiem szło kilku ludzi, którzy poprawiali to, czego pług nie zdołał zorać i wyrównać. Gospodarze posiadający konie chodzili do pracy co 3 dni, ich pomocnicy do drugi dzień. Każdego dnia pracowało 21 ludzi, a nadzorował ich obecny codziennie Przybyłek. Oranie trwało do mrozów, wiosną 1941 r. wałowano, bronowano, podsiano nawozami sztucznymi i zasiano konopie, by produkować z ich nasion olej. Na własne potrzeby chłopi mogli obsiać gorsze kawałki prosem i rzepakiem. Kobiety pieliły i pielęgnowały zasiewy, a potem zbierały plon. Konopie wiązano w snopki i zwożono do remizy strażackiej w Jednorożcu i do stodoły parafialnej. Zimą chłopi zawozili je wozami na stację kolejową w Parciakach, gdzie ładowano konopie do wagonów. Zasiewów już nie wznowiono.
Praca przy melioracji w czasie okupacji niemieckiej. Źródło.

Prace przy budowie dróg wykonywali zarówno więźniowie, jak też mieszkańcy. Niemcy zabrali się za wytyczanie kolejki z Kaków-Mroczków, gdzie znajdowały się duże podkłady kamienia dobrego do budowy dróg, do Parciak i planowanej drogi do Myszyńca. Uporządkowano i wyrównano teren pod nową krótszą drogę z Budzisk do stacji w Parciakach. Mieszkańcy wszystkie prace wykonywali w ramach szarwarku, a do pracy przychodzili ze swoimi wozami i narzędziami.

Więźniów osadzonych w Małowidzu traktowano jak w każdym innym takim obozie, więc np. regularnie bito. Wiemy, że pracował tu Johann Lauter (syn Martina, ur. 15 V 1897 r.), który jako volksdeutsch był kierownikiem obozu pracy w Małowidzu. W dniu 13 IX 1940 r. aresztowano go pod zarzutem znęcania się nad więźniami w obozie. Został osadzony w więzieniu w Jednorożcu, ale po upomnieniu zwolniono go w dniu 12 X 1940 r.
Małowidz na mapie z 1944 r. Źródło.
Znam jedną relację na temat pobytu w obozie w Małowidzu. Na okres 4 miesięcy osadzono tu nastoletniego Kontantego Zagrobę (ur. 1924 r.) z Przasnysza. Powodem była jego ucieczka z robót przymusowych w Prusach Wschodnich ora zatarg z gospodarzem, u którego pracował. W obozie w Małowidzu, jak wspominał, po raz pierwszy spotkał się ze zorganizowanym ruchem oporu, co wpłynęło na krystalizację jego poglądów na sprawy społeczno-polityczne. 

Głównym organizatorem ruchu oporu był Jan Szmalc, a członkami Szrejter - przasnyski kominiarz, Bolesław Kalinowski i bracia Jaworscy z Chorzel. Grupa pomagała uciemiężonym i posniewieranym. Organizacja ta okazywała pomoc ludziom starszym nie zdolnym do pracy fizycznej, młodym lub zabiedzonym przez wyciąganie z karnej kompanii lub dostarczanie żywności. Szmalca rozstrzelało w Przasnyszu gestapo.

Więźniowie mieszkali w małowidzkim obozie w 5 drewnianych barakach, otoczonych drutem kolczastym. Na terenie obozu odbyła się egzekucja, w której zastrzelono 36 Polaków i 4 Żydów. A. Drwęcki pisał też, że Niemcy zastrzelili kilka osób przy próbie ucieczki.
Niemiecki obóz pracy. Źródło.
Po zlikwidowaniu obozu więźniów przeniesiono do Przasnysza (o czym pisał R. Juszkiewicz) lub Działdowa (przekazali A. Drwęcki i K. Zagroba). Według R. Juszkiewicza likwidacja miała miejsce w 1940 lub 1941 r., zaś A. Drwęcki pisał, że obóz istniał do 1947 r.

Istnieje wiele niejasności na temat dziejów tego obozu. Choć stanowił krótki epizod w historii naszego regionu, pokazał skalę eksterminacji polskiego narodu w wykonaniu okupanta niemieckiego. Nawet w tak małej wsi jak Małowidz na tak krótki okres założono obóz pracy. 

Ponieważ wzmianki z literaturze zawierają wykluczające się informacje oraz błędy w nazwiskach, potrzebne jest rzetelne opracowanie historii tego miejsca. Proszę o kontakt osoby, które mogą w tym pomóc.


Bibliografia:
I. Źródła:

Archiwalia:
IPN GK 629/2694;
IPN BU, sygn. 0206/144, k. 83. 


Wspomnienia:

Urlich A., Z pamiętnika stegneńskiej Kurpianki. Wokół Orzyca, „Idący w… Przyszłość. Powiat przasnyski”, 4 (2005),1, s. 24;
Zagroba K., Pamiętnik przasnyski. Wspomnienia, [w:] Pamiętnik Przasnyski, t. 1, Przasnysz 1978, s. 240-275.


II. Opracowania:
Drwęcki A., Ruch oporu w gminie Jednorożec, "Zeszyty Naukowe OTN", 14 (2000), s. 191;
Juszkiewicz R., Czas cierpień,walki i bohaterstwa. Powiat przasnyski w latach 1939-1945, Przasnysz 1993, s. 30;
Tenże, Obozy w rejencji ciechanowskiej, "Notatki Płockie", 13 (1968), 1 (45), s. 37;
Wojciechowska T., Jednorożec. Historia wsi, Jednorożec 2015.



Do następnego!

Brak komentarzy:

Publikowanie komentarza