15 marca 2020

MAŁA OJCZYZNA: Olszewka (gm. Jednorożec)

Olszewka jest wsią o typowym kurpiowskim rodowodzie. Nazwa pochodzi od rosnących w tej okolicy olszyn. Dzisiaj mieszkańcy wspominają, że niegdyś wieś zwała się Olszówka i można znaleźć tego potwierdzenia jeszcze w XIX w. Zapraszam na historię wsi, która jest taką Zosią-Samosią gminy Jednorożec - osobna parafia, osobna szkoła, działanie społeczne, upór kupiowski :)





Pierwsi mieszkańcy Olszewki pochodzili z różnych stron Mazowsza. Byli to chłopi uciekający przed pańszczyzną, zapewne również zubożali szlachcice. Założyli oni niewielką wioskę w pobliżu wsi bartniczej Jednorożec i być może niektórzy zajęli się bartnictwem. Jednak głównym zajęciem było rolnictwo. Mieszkańcy Olszewki „podłączyli” się pod przywileje Jednorożca i płacili daninę miodną w wysokości 40 rączek miodu (wspólnie z Jednorożcem), dzięki czemu mieli przywileje bartnicze.

Trudno ustalić, kiedy powstała ta miejscowość. Wydarzyło się między rokiem 1661 a 1764, bowiem lustracja dóbr królewskich z 1661 r. jeszcze nie wspomina o Olszewce, a kolejna już tak. Lustracja dóbr królewskich z 1764 r. wspomina o Jednorożcu, Olszewce i Parciakach: W tych wsiach znaczna liczba ludzi w inwentarzu nam położonym znajduje się.... przez co przed tym 40 bartników, 40 rączek miodu dworu przasnyskiego dawali. Teraz ilu się znajdować może w tych wsiach ludzi, wszyscy nie więcej jak 40 rączek miodu oddają, a przeto w borach puszczy przasnyskiej znaczna znajduje się borów dezolacyja, iż ci poddani wiele ż boru pola wyrobili

W 1708 r. w okolicy przemaszerowały wojska Karola XII, króla szwedzkiego, biorącego udział w wojnie północnej. Kolumna królewska połączyła się z pozostałymi wojskami w Olszewce, gdzie spotkały się oddziały idące od Chorzel (król) oraz od Przasnysza. Kurpie zaatakowali go w Brodowyc
h Łąkach, a następnie walczyli z oddziałem 300 Szwedów pod Kopańskim Mostem w nocy z 22 na 23 I 1708 r.
Szkic ogólny działań wojsk szwedzkich w Puszczy Zielonej podczas wojny północnej w 1708 r. 1. Marsz kolumny królewskiej. 2. Marsz regimentu gwardii pieszej. 3. Marsz regimentu dragonów skańskich. 4. Granica między Rzeczypospolitą a Prusami Wschodnimi. 5. Granica puszcz (w przybliżeniu). Źródło: W. Majewski, Walki Kurpiów ze Szwedami w dobie wielkiej wojny północnej, „Kwartalnik Historyczny”, 66 (1959), 2, s. 422.
Wiek XVIII wieku to czas gwałtownego rozwoju tego osiedla, korzystne prawo bartne powodowało liczną imigrację oraz szybki przyrost naturalny, wioska wyrosła na trzecią co do wielkości wioskę w parafii chorzelskiej. Rozwój miejscowości w XVIII w. znalazł swoje odzwierciedlenie w powstającym systemie szkolnictwa - istniała tu jedna z 3 szkół w parafii Chorzele. W czasie wizytacji parafialnej z 1781 r. zapisano: Olsiewka domów 80, płaci [dziesięciny] zł pol. 10. Na przełomie lat 1799/1800 w Olszewce znajdowało się 58 domów.

Od 1795 r. Olszewka stanowiła dobra rządowe kolejnych rządów: pruskiego, rosyjskiego, Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Jednak jeszcze na przełomie lat 1799/1800 wieś określano w dokumentach jako własność szlachecką.

Za panowania pruskiego trwał pomiędzy spór mieszkańców kurpiowskich wsi starostwa przasnyskiego (w tym Olszewki) z władzami. Mieszkańcy szukali ochrony u króla pruskiego. Czemuż? Z tego samego powodu co za czasów I Rzeczpospolitej, kiedy starosta przasnyski Kazimierz Krasiński chciał zwiększyć ilość pańszczyzny i posług zagwarantowanych w przywilejach królewskich. Za panowania pruskiego Teraznieyśi Amptmani juz przez Exekucie uciemięzać Nas poczynaią, Synów naszych do Słuzby swey gwałtownie biorą, Furaże za Dwór zakładać rozkazuią, y przez Exekucią wymuszaią; (…) Drzewa z Barciami Nasze zcinaią y przedaią a Danine Miodowe oddawać musimy wcałości, przez bardzo pokrzywdzeni iesteśmy, Na potrzeby nasze w Borach naszych na ktore Prawa mamy – iako Bartnicy zabraniają; Przywiley od Krolow dawnych Nam dany w ktorym wszelkie powinności Opisane nayduią się Amptman – Neyman Nam zabrał y oddać niechcy, biiąc Na nielitosciwie, zgoła zle nam iest. Na początku XIX w. sołtysem wsi był Józef Pogorzelski.
Olszewka na mapie z 1801 r. Źródło: AGAD, Zbiór Kartograficzny, sygn. 330-21.
W 1815 r. notowano tutaj 62 domy, które zamieszkiwały 333 osoby (164 mężczyzn i 169 kobiet), co czyniło Olszewkę najludniejszą wsią na terenie dzisiejszej gminy Jednorożec (wówczas w ekonomii Przasnysz). 
Olszewka na tzw. mapie kwatermistrzostwa ukazującej stan sprzed powstania listopadowego. Źródło.
W 1823 r. informowano, że w Olszewce znajduje się dogodne miejsce do założenia huty szklanej. Niestety nic z tego nie wyszło.

W dniu 17 VI 1845 r. w wyniku pożaru spłonęło 59 z 70 domów, jakie ówcześnie istniały, wiele stodół i zabudowań gospodarczych. 

Po powstaniu styczniowym z wielu miejscowości nadsyłano do cara rosyjskiego oznaki podległości - tzw. adresy. W 1864 r. notujemy taki adres z Olszówki (podobnie jak z Jednorożca i Żelaznej).
Czapeczka dziecięca ze "śmieciuchem" (pomponikiem) z Olszewki, poł. XIX w. Zbiory Muzeum w Łomży. Fot. Z. Dudo, 1959. Źródło: A. Chętnik, Atlas polskich strojów ludowych, cz. 4: Mazowsze, z. 7: Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Warszawa 1961.
Po 1864 r. ziemia rządowa została uwłaszczona. W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich czytamy: Olszewka, wieś włościańska, gmina Jednorożec, parafia Chorzele. Ma 80 domów, 573 mieszkańców, 2 273 mórg gruntu użytecznego, 643 morgi nieużytków. Straż leśnictwa rządowego obejmuje 9 736 mórg. W XIX w. powstało też leśnictwo Olszewka w pobliżu miejscowości.

Przełom XIX i XX w. to okres dynamicznego rozwoju wsi. Informację o 81 domach potwierdzają mapy z 1914 i 1921 r. Dobrą passę przerwała I wojna światowa. Front niemiecko-rosyjski stanął w pobliżu wsi, przez co, głównie w 1915 r., stacjonowały tu wojska niemieckie.
Skrzyżowanie w Olszewce, 1915 r. Zbiory Mirosława Krejpowicza.
Żołnierze Landsturmu w okolicach Olszewki w czasie odpoczynku latem 1915 r. Zbiory Mirosława Krejpowicza. Źródło.
Wojska niemieckie w centrum Olszewki, zima 1915 r. Kolumna rosyjskich jeńców wojennych przygotowana do wymarszu do obozu jenieckiego. Po lewej niemiecki polowy punkt sanitarny. Zbiory Mirosława Krejpowicza. 


Olszewka, lipiec 1915 r. Długa kolumna jeńców rosyjskich gotowa do wymarszu do obozu jenieckiego. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
Olszewka, lipiec 1915 r. Niemiecka piechota oraz ułani w drodze na front. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011. 

Niemiecki punkt łączności w jednym z domów w Olszewce. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
Żołnierze niemieckich oddziałów taborowych (Train Truppen) podczas codziennych zajęć w Olszewce. I wojna światowa (ok. 1915). Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
Niemiecki park naprawczy oddziałów taborowych w jednym z gospodarstw w Olszewce. I wojna światowa (1915). Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011. 
I wojna światowa (1915) w Olszewce. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
Niemieccy żołnierze w czasie wolnym w 1915 r. w Olszewce. Zbiory Mirosława Krejpowicza. Źródło: Z. Lorenc, I wojna światowa w gminie Jednorożec, Jednorożec 2013.
W Olszewce, podobnie jak w Chorzelach i Parciakach, wojska niemieckie zbudowały pomnik poświęcony głównodowodzącemu na froncie wschodnim, Paulowi von Hindenburgowi. Zachowały się aż 3 przedstawienia tego pomnika.
I wojna światowa w Olszewce - pomnik Paula von Hindenburga. Zbiory Mirosława Krejpowicza.
Pomnik Paula von Hindenburga w Olszewce. Zbiory Wojciecha Łukaszewskiego.
Pomnik Paula von Hindenburga w Olszewce, 1915 r. Zbiory Mirosława Krejpowicza. Źródło: Źródła do dziejów Ziemi Jednorożeckiej, red. Wojciech Łukaszewski, t. 1, wyd. 2 popr. i uzup., Jednorożec 2013. 
W czasie I wojny światowej przez Olszewkę Niemcy poprowadzili kolejkę wąskotorową, a następnie normalnotorową. O jej dziejach można przeczytać tutaj: KLIK (wąskotorówka) i KLIK (normanotorówka).

W latach 1917-1920 wieś nawiedziła epidemia grypy hiszpanki. W 1917 r. w parafii zmarło 56 osób, w Olszewce 12 osób, rok później 68 osób w parafii, w tym 30 w Olszewce. W 1919 r. w parafii zmarło 60 osób, w tym 31 w samej Olszewce, niewiele mniej rok później (54 w parafii, 22 w Olszewce). W pewnym czasie epidemia była tak poważna, że niemal każdego dnia ktoś umierał, nawet całe rodziny naraz. Choroba prawdopodobnie najszybciej rozprzestrzeniała się w pobliżu terenów podmokłych i rzek, co sprawdziło się także w przypadku Olszewki, która w owym czasie leżała na terenie bagnistym w pobliżu nieuregulowanego Orzyca.

Spis powszechny w 1921 r. zawiera dane o 121 domach i 617 mieszkańcach. Oprócz Polaków mieszkało tutaj 10 Żydów. W pobliżu była też osada Olszewka Stacja Kolejowa z 2 domami i 18 mieszkańcami. W 1926 r. przeprowadzono komasację gruntów, a w latach trzydziestych XX w. regulację rzeki Orzyc.
Olszewka, zakończenie żniw w 1933 r. Zbiory Jadwigi Synoradzkiej-Urbanowicz.
Na przełomie XIX i XX w. w Olszewce istniała smolarnia, jedna z czterech na terenie dzisiejszej gm. Jednorożec. W końcu lat 20. XX w. zanotowano informację o zamieszkującym wieś kołodzieju - był nim T. Więcek. Kowalem był W. Białczak, wyrobem masła trudnił się M. Sobieszyna, zaś sklepy spożywcze prowadzili: M. Berek, Jan Ciach i H. Olender. W latach 1930-1931 r. liczba domów wzrosła do 93.

Wieś należała do parafii Chorzele. Na początku XX w., pragnąc się uniezależnić, planowano zakupić kościół z Czarni, ale olszewiaków ubiegli mieszkańcy Parciak. Od tej pory trwał spór pomiędzy wsiami. W 1922 r. w Olszewce postawiono drewniany kościółek. Parafia powstała tu dopiero w 1980 r. i obejmuje jedynie Olszewkę. Jej historię można przeczytać tutaj: KLIK.

Historię powstałej w dwudziestoleciu międzywojennym OSP w Olszewce można przeczytać tutaj: KLIK.
Olszewka w 1944 r. Źródło.
W sierpniu 1939 r. na wójta gm. Jednorożec wybrano Stanisława Cymlera z Olszewki, jednak nie zdążył on rozpocząć urzędowania. We wsi zorganizowano ruch oporu (więcej: KLIK). Niektórzy z mieszkańców doświadczyli hitlerowskiej machiny eksterminacyjnej w 1945 r. pod Ostródą, gdzie zamordowano liczną grupę ludzi m.in. z Przasnyskiego, w tym Olszewki (więcej: KLIK). Po II wojnie światowej w pobliżu Olszewki, w dniu 15 X 1949 r., KBW zamordowało patrol Eugeniusza Lipińskiego ps. "Mrówka" - więcej informacji: KLIK.

We wsi kultywowane są tradycje kurpiowskie. Zachowało się tu sporo przykładów tradycyjnego budownictwa drewnianego oraz przydrożnych świątków, w tym jeden z kurpiowskich Nepomuków na terenie gm. Jednorożec. O przydrożnych obiektach sakralnych w Olszewce można przeczytać we wpisach otagowanych "Olszewka" lub na stronie projektu Kapliczki, figury i krzyże przydrożne w gminie Jednorożec na Facebooku.
Kurpiowskie chaty w Olszewce. Źródło: M. Żerański, Kurpie. Puszcza Zielona: przewodnik turystyczny, Cieszyn 2008.
Chaty w Olszewce. Źródło: Gmina Jednorożec. Przewodnik subiektywny, red. W. Łukaszewski, Jednorożec 2014.
Chata kurpiowska w Olszewce. Źródło: "Głos Gminy Jednorożec", 2 (10)/2008.
Źródło: "Głos Gminy Jednorożec", 2007, 1 (5), s. 12.

Zosiosamosiowatość (!) Olszewki przejawia się w osobnej parafii, OSP, ale i szkole.


Bibliografia:
I. Źródła
A. Archiwalia
AGAD, Generalne Dyrektorium. Departament Prus Nowowschodnich [1795–1806], sygn. 1336, k. 200-201.



B. Źródła wydane
Księga Adresowa Polski (wraz z w.m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa 1928, s. 2014
Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego sporządzony w roku 1815 przez podprefekta tegoż powiatu F.S. Zielińskiego w Przasnyszu, oprac. Aleksander Kociszewski, Ciechanów 1991, s. 239; 
C. Prasa
"Dziennik Urzędowy Województwa Warszawskiego", 7 (1926), 11, s. 11;
"Gazeta Warszawska", 1823, 123, s. 1709;
"Kurier Warszawski", 6 (18) V 1864 r., 112, s. 1;
"Obwieszczenia Publiczne. Dodatek do Dziennika Urzędowego Ministerstwa Sprawiedliwości", 11 (1927), № 32 A (20 IV 1927), s. 2, 17.

II. Opracowania
Grec J., Olszewka, "Głos Gminy Jednorożec", 4 (8)/2007, s. 15-16;
Kuciński E., Grypa siewcą strachu, bólu, cierpienia i śmierci, "Głos Gminy Jednorożec", 2 (3)/2009, s. 21-22; 
Majewski W., Walki Kurpiów ze Szwedami w dobie wielkiej wojny północnej, „Kwartalnik Historyczny”, 66 (1959), 2, s. 404-423;
Waleszczak R., Chorzele. Zarys dziejów, Chorzele 1992.

Do następnego!

Brak komentarzy:

Publikowanie komentarza