17 listopada 2013

MAŁA OJCZYZNA: Ulatowo Dąbrówka, Ulatowo Pogorzel i Ulatowo Słabogóra

Zawsze zastanawiałam się, czemu chłopcy z Jednorożca i Pogorzeli tak sie nie lubią. Zrozumiałam to dopiero, gdy poznałam historię tych miejscowości. Jeśli interesuje Was opowieść o tym, jak powstały i rozwijały się miejscowości o nazwie "Ulatowo", zapraszam na dzisiejszy wpis.



ULATOWO DĄBRÓWKA

Ulatowo, podobnie jak Kobylaki, stanowiło tzw. okolicę szlachecką, złożoną z kilku niewielkich wsi drobnoszlacheckich. Czas ich powstania jest różny, od XV aż do XIX wiek.

Ulatowo Dąbrówka należy do tych młodszych części Ulatowa. Pierwsze wzmianki można znaleźć na mapie z 1839 r., gdzie jest notowana pod współczesną nazwą. Wioskę założyli szlachcice z okolicznych wsi, powstała zapewne na dawnych gruntach leśnych i stąd nazwa Dąbrówka. Na wspominanej mapie (poniżej) miejscowość została jednak źle umiejscowiona. Powinna się znajdować w miejscu oznaczonym jako Osieczyzna (dzisiaj to część Ulatowa-Dąbrówki, informacje poniżej).
Bardzo dokładna rosyjska mapa z 1839 r. Na mapie zaznaczono okolicę szlachecką Ulatowo. Ulatowo-Dąbrówka jest błędnie oznaczone. Źródło.
Akt zawarcia małżeństwa pomiędzy Leonem Karzyńskim z Roman Janek a Teklą Chachulską z Ulatowa Dąbrówki, parafia Krzynowłoga Wielka, 13 lutego 1867 r. Źródło.
Wioska składała się z kilku domów, w 1892 r. było tutaj 4 domy i 20 mieszkańców oraz 131 mórg ziemi. Spis powszechny z 1921 roku przekazuje dane o 4 domach i 38 mieszkańcach. Wówczas wieś należała do gminy Krzynowłoga Wielka.

Osieczyzna, część wsi Ulatowo Dąbrówka
Na powyższej mapie z 1839 r. można odnaleźć osadę o nazwie Osieczyzna, która leżała pośród lasów z zaledwie jednym domem mieszkalnym. Przez następne lata Osieczyzna była maleńką osadą. W 1921 r. notowano zaledwie 5 domów i 21 mieszkańców, była to wioska w gminie Krzynowłoga Wielka. Dzisiaj to część Ulatowa-Dąbrówki.

Ulatowo-Zarośle, część wsi Ulatowo Dąbrówka
Ta miejscowość również powstała w ramach okolicy szlacheckiej Ulatowo jako jedna z ostatnich. Pierwszych danych dostarcza spis powszechny z 1921 r. W tym czasie  notowano tutaj 4 domy i 34 mieszkańców. Dzisiaj to część Ulatowa-Dąbrówki.


Nie wiadomo, kiedy dokładnie powstała ta miejscowość, ale sądząc po rozmiarach wsi w XVI w. mogła ona powstać jeszcze w XV stuleciu. Świadczą o tym dwa zapisy z Metryki Koronnej z drugiego dziesięciolecia XV w. W styczniu 1416 roku Bartłomiej kmieć z Ulatowa z nadania księcia mazowieckiego Janusza I Starszego otrzymał sołectwo w Duczyminie. Miejscowość Ulatowo notowana jest w 1425 r. jako Wlothowo (gdy pisano po łacinie, często zamieniana „u” na „w”). 

W połowie XVI w. jedyną wsią na terenie dzisiejszej gminy Jednorożec, pozostającą w rękach prywatnych, było właśnie Ulatowo, określane jako Szlacheckie. Założyli ją mało znani Ulatowscy herbu Jastrzębiec. W XVIII w. posesorem Ulatowa Pogorzeli i Ulatowa Słabogóry był Szymon Bońkowski.


Herb Jastrzębiec. Źródło.
Lustracje dóbr królewskich z początku II połowy XVI wieku (1565) informują o istnieniu wsi Pogorzel w puszczy Mazuch: (...) za tym lasem ci to ziemianie (Ulatowscy) mają wieś, którą zwą Pogorzel, której wsi dziedzina ściąga się przez wielkie pola do Slawogori wsi ziemiańskiej, a potym ku inszemi imieniu; jest więcej niż 20 włók, ni mają nic do lasu królewskiego. (...). W tejże lustracji zawarto również szczegółowe dane o tutejszych bartnikach, w tym pochodzących z Ulatowa. W tej okolicy były cztery uroczyska, w których były barcie: Sitwa, Lesnisko, Pięć Gai i Płodownica. Na uroczysku Sitwa barcie posiadali m.in.: Stanisława z Ulatowa, Wojciech z Ulatowa, Piotr z Ulatowa Golanki Prokop z Ulatowa. Każdy z nich płacił rączkę miodu lub kunicę, za którą zdawali 12 groszy. Jedynie Piotr z Ulatowy Golanki płacił podwójnie. W uroczysku Lesnisko barcie mieli: Stanisław Pawłów z Ulatowa i Jan Mikołajów z Ulatowa. Każdy płacił rączkę miodu lub kunicę, za którą oddawał 15 groszy. W uroczysku o nazwie Pięć Gai miód wybierali, oddając jedną jego rączkę: Jan Wawrzyńców z Ulatowa, Rafał z Ulatowa i Jurek z Ulatowa. W uroczysku Płodownica bartnicy z Ulatowa nie posiadali barci. Poza tym, w uroczysku Sitwa znajdowały się puste parcie, w których bartnicy (Jarosz z Vlatowa) w tym przeto puścili barć, przeto że im pustoszała. Płacił rączkę miodu lub kunicę, za którą oddawał po 12 groszy.

Spis podatkowy z 1567 r. umieszcza wieś Pogorzel w parafii chorzelskiej. Wioska podzielona była na kilka części. Mieszkali tu ubodzy szlachcice, był też spory dział należący do rodziny Czerniaków, do nich należał też folwark. Lustracja dóbr królewskich z 1565 rou wypowiada się o Ulatowskich niezbyt pochlebnie: Od Miloulidza wsi królewskiej począł się las ziemiański pp. Ulatowskich Czerniczich, którzy wielką część królewskiego lasu ujmują, mieniąc się mieć od książąt 20 włók tego lasu; ale p. Kobylniczki chorąży zakroczymski, sprawca tamtego imienia powiedział, iż ci ziemianie posiedli i wykopali [wykarczowali] więcej niż 20 włók, co się mienią od książąt mieć. Mieszkali tu również chłopi, zagrodnicy i kołodzieje. Pogorzel była zatem sporą rozwiniętą wsią z folwarkiem. Mogła stać się ośrodkiem większych dóbr, jednak Czerniakowie, którzy tu dziedziczyli, nie zdołali uczynić tu wsi włościańskiej z dworem i folwarkiem. 


Wspomniany spis podatkowy dotyczący terenów dzisiejszej gminy Jednorożec w XVI wieku. Źródło: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym opisana przez Adolfa Pawińskiego, t. 5, Mazowsze, w: Źródła dziejowe, t. 16, Warszawa 1895, s. 334-338.
W XVII w., głównie po potopie szwedzkim, szlachta polska czyniła wiele zapisów na rzecz Kościoła. Również w tej wsi szlachcice zapisali pewne dobra ziemskie na rzecz Kościoła. Weszły one początkowo do uposażenia parafii chorzelskiej, co wynika zapisu z wizytacji kościelnej z 1781 r.: W tej parafii nie masz żadnej kaplicy. Miała być kiedyś w Pogorzeli, do której i łąka należała kościołowi parafialnemu zapisana, lecz to weszło w posesję WWOO bernardynów z Przasnysza.

Zatem w końcu XVIII w. część ziemi należała do zakonników, reszta stanowiła grunta drobnoszlacheckie, wśród wielu innych pewne grunta posiadali tu również Kobylińscy. W aktach grodzkich ciechanowskich zachowały się zapisy na temat zmian własnościowych w tej wsi. W 1784 r. i 1788 r. część ziemi w tej wsi kupili od Kobylińskich Gadomscy herbu Rola.

Herb Rola. Źródło.

Spis ziemian z tego okresu wymienia następujących dziedziców: Czaplicki, Gadomski, Gołęmbiewski, Kobylińscy, Krajewscy, Łojewscy, Muchowieccy, Roman, Rucki i Żbikowscy. Wśród właścicieli kościelnych wymienia się: bernardynów przasnyskich i bernardynki przasnyskie.

Wśród Kobylińskich wymienia się Jana, który posiadał tu grunty już na początku XVIII w. Jego synem był Paweł, który miał dwóch potomków: Franciszka i Jana. Franciszek miał w 1799 r. nieletnich synów: Pawła, Jakuba i Antoniego, a Jan: Mikołaja, Tomasza i Jana, wszyscy oni byli nieletni i mieszkali oni w 1799 roku Ulatowie Pogorzeli. Na przełomie lat 1799 i 1800 w Pogorzeli istniało 27 domów. Izba Edukacyjna Księstwa Warszawskiego uchwałą z 12 III 1808 roku pozwoliła na powstanie szkół parafialnych w Chorzelach, Jednorożcu i Olszewce. W Jednorożcu uczyły się dzieci z okolicznych wsi, w tym, zgodnie z aktami wizytacji biskupiej w 1817 roku, z (Po)Gorzeli.
Tereny dzisiejszej gminy Jednorożec na mapie województwa mazowieckiego z 1783 r. autorstwa Karola Perthéesa. Jej oryginał spłonął w czasie Powstania Warszawskiego, do dziś zachowała się jedynie w postaci negatywów na kliszach szklanych, przechowywanych w Pracowni Atlasu Historycznego Instytutu Historii PAN.
Na mapie widoczne Ulatowo Słabogóra oraz Ulatowo Pogorzel. Źródło.
W 1827 r. wioska miała 30 domów i 222 mieszkańców. Dane z 1892 r. mówią o 40 domach, 277 mieszkańcach i 624 morgach ziemi. Wioska należała do gminy i parafii Krzynowłoga Wielka.


Źródło: "Gazeta Świąteczna", R. 3, nr 26 (130), 1883, s. 1-2.
W okresie przed I wojną światową działał tu tajna szkoła polska. Uczono się tam pisania, czytania i rachunków. Zajęcia odbywały się bez stołów i ławek, dzieci same przynosiły ze sobą stołeczki. Zajęcia odbywały się w prywatnych mieszkaniach. Były to tajne szkoły, więc ktoś z domowników musiał stać na warcie i ostrzegać przed strażnikami. Takie nauki były bowiem surowo karane przez władze. Nauczyciel pobierał po pół rubla od dziecka miesięcznie. W razie gdy zgromadzenie dzieci zauważył jakiś strażnik carski, dzieci udawały, że grają w kręgi lub świnkę.

W 1921 r. w tej wsi notowano 62 domy i 360 mieszkańców, miejscowość należała do gminy Jednorożec. W pobliżu notowano osadę Ulatowo Pogorzel tartak z 2 domami i 24 mieszkańcami. Spis wyróżnia też miejscowość Ulatowo Pogorzel Żydowo z 16 domami i 69 mieszkańcami. Wśród nich notowano 20 osób wyznania mojżeszowego, jednak wszyscy podali narodowość polską.


1933 r. Przed domem Benedykta Kobylińskiego w Ulatowie-Pogorzeli. Na koniach: Bolesław Borkowski i Aleksander Tworkowski. Od prawe stoją: Połomski syn, Połomski ojciec, z rowerem Antoni Roman, Szymański, Marceli Kobyliński, Franciszek Bobiński, Józef Rudzki, Witold Kobyliński, Władysława Rudzka, Bolesław Kossakowski, Wincenty Przybyłek, Stanisław Piotrak. Z tyłu na drabinie: Stanisław Borkowski i Leonard Kossakowski. Zb. rodziny Wiszowatych z Ulatowa-Pogorzeli. Źródło: Źródła do dziejów Ziemi Jednorożeckiej, red. Wojciech Łukaszewski, t. 2, Jednorożec 2012.
"Codzienna Gazeta Handlowa" R. 12, nr 292, 22.12.1937 r., s. 4.

Źródła:
Augusiewicz Sławomir, Zarys dziejów gminy Jednorożec (do początków XX w.).
Chłapowski Krzysztof i in., Regesty zapisek najstarszego rejestru kancelarii ks. Janusza I (1414-1426), s. 50, 59.
Gadomscy h. Rola, w: Boniecki Adam, Herbarz Polski, t. 5, Warszawa 1907, s. 337.
Górzyński Sławomir, "Regestr diecezjów" Franciszka Czaykowskiego, czyli właściciele ziemscy w Koronie w 1783 r., wyd. 2 popr., Warszawa 2009, s. 464.
Grzybowski Michał Marian, Materiały do dziejów szkolnictwa na Mazowszu: wypisy z archiwaliów diecezjalnych XIX wieku, t. 1, Warszawa-Łowicz 1995.
Kobylińscy v. Kobyleńscy h. Łodzia, w: Boniecki Adam, Herbarz Polski, t. 10, Warszawa 1907, s. 244.
Lustracja dóbr królewskich województwa mazowieckiego 1565, cz. 2, wyd. Irena Gieysztorowa, Anna Żaboklicka, Warszawa 1968.
Skorowidz miejscowości Rzeczpospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dnia 30 IX 1921 roku i innych źródeł urzędowych, t. 1, województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 130.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Wawelski, t. 4, Warszawa 1883, s. 797t. 12, Warszawa 1892, s. 782.
Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowey Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 2 M-Z, Warszawa 1827, s. 249.
Waleszczak Radosław, Chorzele. Zarys dziejów, Chorzele 1992.
Wojciechowska Teresa, Historia Jednorożca i okolic cz. III, "Głos gminy Jednorożec" 4/2006, s. 12-13.

Eadem, Ulatowo-Pogorzel, w: Zapiski Ziemi Jednorożeckiej, red. M. Dworniczak i inni, Jednorożec 2011, s. 56-61.
Zierhoffer Karol, Nazwy miejscowe północnego Mazowsza, Warszawa 1957, s. 372.
Źródła Dziejowe tom XIV, Polska w XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym opisał A. Pawiński, t. 16:
Mazowsze, Warszawa 1892, s. 334.


Ulatowo Słabogóra powstała w końcu XVI w. Nie wymieniają jej spisy podatkowe z 1567 r., ale wspomina o niej dwa lata wcześniejsza lustracja dóbr królewskich. Słabógrę określono w niej jako wieś ziemiańską. Była to osada drobnoszlachecka, mieszkali tu zapewne Ulatowscy herbu Jastrzębiec, którzy początkowo mieszkali w Ulatowie, lecz z czasem przenieśli się do Wielkopolski. Miejscowy ród szlachecki przyjął nazwisko Słabogórski, lecz nie wiadomo, jakiego herbu używali.

W końcu XVIII w. Słabogóra podzielona była między następujących dziedziców: Czaplicki, Muchowiecki, Słabogórski i Żórawski. Na przełomie lat 1799 i 1800 istniało tu 8 domów. Zgodnie z aktami wizytacji biskupiej z 1817 roku, dzieci ze Słabogóry uczyły się w szkole w Jednorożcu.
"Gazeta Korrespondenta Warszawskiego y Zagranicznego", nr 101, 25 VI 1821, dodatek, s. 1279-1284. Ta sama informacja pojawiła się też w numerach: 99 i 103.
W 1827 r. w tej wsi było 10 domów i 67 mieszkańców. W 1892 r. liczyła 13 domów i 101 mieszkańców, zajmowała obszar 233 mórg. Wieś należała do gminy Krzynowłoga Wielka.

W 1921 roku w tej wsi notowano 18 domów i 115 mieszkańców.
Dom z początku XX w. w Ulatowie-Słabogórze. Źródło: folder informacyjny gminy Jednorożec.
Ulatowo-Słabogóra, chata w kurpiowskim stylu. Źródło
Źródła:

Dworniczak Monika, Ulatowo-Słabogóra, w: Zapiski Ziemi Jednorożeckiej, red. M. Dworniczak i inni, Jednorożec 2011, s. 61-62.
Górzyński Sławomir, "Regestr diecezjów" Franciszka Czaykowskiego, czyli właściciele ziemscy w Koronie w 1783 r., wyd. 2 popr., Warszawa 2009, s. 464.

Grzybowski Michał Marian, Materiały do dziejów szkolnictwa na Mazowszu: wypisy z archiwaliów diecezjalnych XIX wieku, t. 1, Warszawa-Łowicz 1995.

Lustracja dóbr królewskich województwa mazowieckiego 1565, cz. 2, wyd. Irena Gieysztorowa, Anna Żaboklicka, Warszawa 1968.





Waleszczak Radosław, Chorzele. Zarys dziejów, Chorzele 1992.




A czemu istnieje taka "wrogość" pomiędzy Jednorożcem a Ulatowem, o czym wspomniałam na początku postu, i czemu chłopcy z tych miejscowości za sobą nie przepadają? ;) Historia jest tu kluczem. Już w XIX wieku pisano: Na pograniczu z ludnością kurpiowską w powiecie przasnyskim, etnograficznie i językowo mocno różniącą się od Mazurów, istnieje w pełni rozdział, wyrażający się wtem, że nikt w Bogdańcu, Ulatowie, Kobylakach, Bobinie, Chodkowie i podobnych nie ożeni się z kurpianką ani żadna szlachcianka nie wyjdzie za mąż za Kurpia z Jednorożca, Parciaków, Żelaznej itp. Tu jako osobliwość rozróżnia się mazura w przeciwstawieniu do kurpia, mianowicie Mazurem nazywa Kurp mieszkańca wsi szlacheckiej, a Kurpiem (od obuwia łykowego) nazywa szlachcic byłego mieszkańca puszcz. Podobnie jest ze Stegną - wsią należącą niegdyś do dóbr Krasińskich, której mieszkańcy również bardzo się odcinali od jednorożan, o czym pisałam już tutaj: KLIK.

Źródło:
J. Ostaszewski, Z dziejów Mławskiego Mazowsza, Warszawa 1834, s. 34–35.



W tej okolicy można spotkać, jak w każdej miejscowości gminy Jednorożec, wiele krzyży i kapliczek przydrożnych. Zapraszam na fanpage KAPLICZKI I KRZYŻE PRZYDROŻNE W GMINIE JEDNOROŻEC: KLIK, gdzie prezentuję je wszystkie.
Budowa mostu na rzecze Ulatówce, I wojna światowa. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Zbigniew Lorenc, I wojna światowa w gminie Jednorożec, Jednorożec 2013.

Do następnego! :)




8 komentarzy:

  1. Czy wiadomo cos o pokrewienstwie miedzy Ulatowskimi a Kaliskimi?jestem wnuczka Jozefy Kaliskiej ,z domu Ulatowskiej

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Dzień dobry! Dziękuję za kontakt.

      Ciężko mi powiedzieć coś więcej, nie zajmuję się lokalną genealogią. Na pewno trzeba by przejrzeć akta USC i tam szukać podstawowych infromacji.

      Pozdrawiam!

      Usuń
  2. c.d.poprz,-urodzonej w Lodzi

    OdpowiedzUsuń
  3. Witam serdecznie,
    jestem zachwycona Pani blogiem, nigdzie indziej nie znalazłam tylu cennych informacji. Mam pytanie, gdzie znajdę książki z których Pani korzystała. Czy może mi Pani polecić książkę, gdzie znajdę obszerniejsze informacje na temat Ulatowskich z Ulatowa Pogorzeli.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Dziękuję za miłe słowa! :)
      Pod każdym wpisem jest zawsze bibliografia, jeśli coś jest dostępne w Internecie, daję link do źródła. Korzystałam z materiałów w BUWie, w Gminnej Bibliotece Publicznej w Jednorożcu, myślę, że w Przasnyszu i Ciechanowie także można dostać część z tych materiałów. Co do Ulatowskich, muszę się zastanowić i poszukać, na pewno dam znać ;)
      Pozdrawiam!

      Usuń
    2. Może tutaj: A. Pszczółkowski, Szlachta przasnyska w połowie XIX w. Szkice, Warszawa 2000.
      Niestety nie mam tej książki, więc nie mogę sprawdzić, czy rzeczywiście coś tam jest o Ulatowskich, ale wydaje mi się, że powinno.

      Usuń
  4. Witam i gratuluje ciekawego bloga .Bardzo byłbym wdzięczny za jakiekolwiek informacje na temat rodziny Ulatowskich na tych terenach. Pozdrawiam Włodzimierz Ulatowski

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Dzień dobry, dziękuję za miłe słowa. Szlachta nie leży w obszarze moich zainteresowań badawczych, ale polecam skorzystać z publikacji A. Pszczółkowskiego, znawcy szlachty na terenie ziemi ciechanowskiej. Na Wikipedii jest bibliografia jego prac: https://pl.wikipedia.org/wiki/Adam_Pszcz%C3%B3%C5%82kowski

      Usuń