25 maja 2013

MAŁA OJCZYZNA: Małowidz, Połoń i Olszewka

Dziś kolejna porcja historii regionalnej z terenu gminy Jednorożec. Zajmiemy się Małowidzem, Połonią i Olszewką. 

Zapraszam!


Według językoznawców nazwa pochodzi od dawnego imienia Miłowit. W dawnych dokumentach wieś występuje pod nazwami: Małowidz, Miłowicz, Małowidze, Mołowidz, Milowycz (Królewska), Waleicicz.

Małowidz został założony około 1540 r. Była to wioska królewska, która, jak czytamy w lustracji z 1565 r., Ku Przaszniszowy należy, nowo osadzona, ale już wolą wysiedziała [minął czas wolnizny]. Ma grunt piaszczysty, borowizna, pola trojne. Ma włók wszystkich 20, między któremi włók wójtowskich 4, włók kmiecych 16, którzy iż dopiero wolę wysiedzieli. KJM [Król Jegomość] rozkazać raczył p. Kobyliniczkiemu starostwa ciechanowskiego ekonomowi, aby postanowił z nimi, co by mieli czynszu płacić, dani dawać i co by robić mieli. Postanowiliśmy tedy z ludźmi, mając zły grunt i nieurodziwy, aby płacili czynszu na każdy ś. Marcin per groszy 30 (...). 
Owsa nie będą winni nic płacić, bo się tam nie rodzi. Gęsi nie będą winni płacić, bo tam wody niemasz. Kapłunów po 1 (...). 
Jajec per 30 (...). 
Roboty - Będą winni robić od ś. Wojciecha do ś. Michała po dwu dni z włóki sobą, abo jeśli sprzężajem, tedy dzień 1 w tydzień; a od ś. Michała od ś. Wociecha dzień w tydzień sobą abo sprzężajem. Tłok, przewodów ani stróżej nie winni. (...)
Wójtostwo - Jest w tej wsi wójt dziedziczny, ślachetny Grzegorz Gorziszewski [z nadania Zygmunta Augusta], szafarz królowej JM. do którego wójtostwo KJM raczył przyłączyć pewne kąty ról na folwark na tych kąciech uczyniony, iż na złym gruncie, na piaszczystym, mogą uczynić ledwie florenów 12 [w rękopisach kwotę poprawiono później na 0]
Granice - Ma te wieś wszędy między wsiami królewskimi, dziesięciny po tej [wsi] nie dawająZatem wioska była zorganizowana na prawie niemieckim, które było korzystniejsze gospodarczo od prawa polskiego. We wsi pracował 1 kowal i 4 kołodziejów.
Małowidz jako wieś królewska w połowie XVI w. Atlas historyczny Polski - Polska Akademia Nauk. Instytut Historii. Mapy szczegółowe XVI wieku; 7, cz. 1, Warszawa 1973. Źródło.
Do 1605 r. Małowidz zarządzany był przez starostów przasnyskich. W tamtych czasach polscy królowie cały czas borykali się z brakiem pieniędzy i zdarzało się, że wyłączali pewne wsie, tworząc z nich tzw. dzierżawy. Oddawali je w zarząd szlachcie i dzięki temu mieli dodatkowe środki finansowe. W 1605 r. właśnie to spotkało Małowidz, który wraz z Połonią tworzył dzierżawę Małowidz. W latach 1605-1608 dzierżawcą był Szymon Dzikowski, który później odstąpił dzierżawę Jakubowi Goraszewskiemu, a ten w 1608 r. Janowi Przeradowskiemu, dworzaninowi królewskiemu. W rękach właścicieli prawdopodobnie pozostawały także wójtostwa.

Wedle lustracji dóbr z 1617 r., wieś miała 20 włók, w tym 4 włóki uprawiali wójtowie. Pozostałe 16 włók należało do chłopów, ale 8 z nich było pustych. Z każdej włóki kmiecie płacili po 30 groszy czynszu rocznie, oddawali też po 1 kapłonie rocznie z włóki (3 grosze każdy) i po 20 jaj rocznie. Lustracja zwiera informację, że kmiecie Więcej nie powinni płacić, tylko robić wedle regestrów pirwszych rewizorów. Na 8 włókach w tej wsi znajdował się folwark dworski (puste włóki na dwór sieją). Uprawiano tu głównie żyto i jarkę.
Fragment mapy Kurpiowskiej Puszczy Zielonej na początku XVII w. Małowidz jest jeszcze wsią królewską. Źródło: Andrzej Markowski, O barciach i bartnikach w Zagajnicy Ostrołęckiej, Ostrołęka 1982.
W 1633 r. dzierżawa małowidzka stała się własnością rodziny Krasińskich. Została przyłączona do wójtostwa w Przasnyszu, które już wcześniej należało do Krasińskich.

Lustracja dóbr królewskich z 1661 r. bardzo pobieżnie opisuje wieś, gdyż od dawna nie były to dobra królewskie. Czytamy w lustracji: Zasiadła na włókach nro 20, między ktoremi wójtowskich nro 4 i teraz zasianych włók nro 2, z których płacą czynsz (...). Zatem wioska była bardzo uboga, z dawnych 20 włók obsiewano tylko 2. Zmiany te spowodowane były zniszczeniami podczas potopu szwedzkiego.
Dawne gościńce w Puszczy Zielonej ok. II połowy XVII w. Przez Małowidz biegła, tak jak dziś, główna droga z Chorzel do Krasnosielca. Źródło: F. Piaścik, Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa 1939.
Brakuje dokładnych danych z XVIII w. Nie wiadomo, czy Małowidz nadal był dzierżawą czy też podlegał starostom przasnyskim. Jednak i tak niewiele to zmieniało, ponieważ i dzierżawcami, i starostami przasnyskimi byli Krasińscy.

W 1781 r. w tej wsi było 20 domów mieszkalnych, w 1799/1800 - 37 domów. Od 1795 r. Małowidz stanowił dobra rządowe kolejnych rządów w Polsce. W 1815 r. odnotowano tu 35 domów i 198 mieszkańców, w tym 96 mężczyzn i 102 kobiety. W 1827 r. notowano tutaj o jeden dom mniej i 30 mieszkańców więcej
Małowidz na mapie z 1839 r. Można policzyć nawet domy. Zwracają uwagę krzyże przydrożne w okolicy wsi. Źródło.
Po 1864 r. ziemia rządowa została rozparcelowana między chłopów. Opis wsi z 1885 r. informuje: Wieś u zbiegu rzeki Świniarki z Orzycem, powiat przasnyski, gmina Jednorożec, parafia Chorzele, odległość 21 wiorst od Przasnysza. Ma 48 domów, 299 mieszkańców,  1 326 mórg gruntu, 397 mórg nieużytków. Informację o ilości domów potwierdzają też mapy z 1914 i 1921 r. W pobliżu wsi znajdowały się też Stegna Małowidzkie, prawdopodobnie kolonia, z 2 domami i 8 mieszkańcami.

W czasie I wojny światowej, w 1915 r., w okolicach Małowidza przebiegał front niemiecko-rosyjski. Zachowało się wiele fotografii z tego okresu, ukazujących ówczesną wieś.
Zabudowania wiejskie w okolicy Małowidza. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
Mieszkańcy przy jednym z domów w Małowidzu. I wojna światowa. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
Niemieccy żołnierze w Małowidzu. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
Widok ogólny na zabudowania Małowidza. I wojna światowa. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.

Niemiecki kawalerzysta na tle jednego z domów w Małowidzu. I wojna światowa. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
Niemiecki kawalerzysta z jednym z mieszkańców Małowidza, czasy I wojny światowej. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.

Niemiecki kawalerzysta w obejściu gospodarczym w Małowidzu, I wojna światowa. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.

Zabudowania wiejskie w okolicy Małowidza. Zdjęcie różni się kilkoma szczegółami od poprzedniego, bardzo podobnego. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
Niemieccy żołnierze z oddziału budującego drogi w centrum Małowidza, I wojna światowa. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
Niemiecki żołnierz podczas przejażdżki dorożką w Małowidzu, czasy I wojny światowej. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
W czasie spisu powszechnego z 1921 r. notowano tutaj 69 domów i 332 mieszkańców. W okresie międzywojennym znajdował się tutaj dwa sklepy spożywcze: R. Nagiela i H. Niszanowicza. Jednak już w 1930-1931 r. liczba domów zmniejszyła się do 50.
Wjazd do wsi Małowidz, lata 20. XX w. Źródło: F. Piaścik, Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa 1939.


W czasie II wojny światowej w Małowidzu mieszkał Stanisław Rożek ps. "Przebój", kierownik wywiadu AK i dowódca Komendy Ruchu Oporu Armii Krajowej na Mazowsze Północne. We wsi Niemcy utworzyli obóz pracy. Więcej o II wojnie światowej w gminie Jednorożec: KLIK.

Małowidz należy do parafii Połoń, o której można poczytać tutaj: KLIK.


Bibliografia:

Karaś M., O staropolskich imionach dwuczłonowych zachowanych w nazwach miejscowych, "Onomastica: pismo poświęcone nazewnictwu geograficznemu i osobowemu oraz innym nazwom własnym", 2 (1956), 2, s. 260-281;

Kazimierski J., Dzieje północno-wschodniego Mazowsza 1526–1864, w: Dzieje ziem województwa ostrołęckiego, red. K. Braun, Warszawa 1984, s. 91;
Kmoch Maria Weronika, Mała ojczyzna: historia Jednorożca cz. 4 (1939-1945). Ruch oporu w gminie Jednorożec;

Lustracja dóbr królewskich województwa mazowieckiego 1565, cz. 2, wyd. Irena Gieysztorowa, Anna Żaboklicka, Warszawa 1968, s. 20-21;

Lustracje województwa mazowieckiego XVII wieku, cz. 1, 1617-1620, wyd. Alina Wawrzyńczyk, Warszawa 1968, s. 72-73;
Lustracje województwa mazowieckiego XVII wieku, cz. 2, 1660-1661, wyd. Alina Wawrzyńczyk, Warszawa 1968, s. 135;
Nazwy miejscowe Polski, red. K. Rymut, t. 6, Kraków 2005, s. 493;
Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego sporządzony w roku 1815 przez podprefekta tegoż powiatu F. S. Zielińskiego w Przasnyszu, oprac. Aleksander Kociszewski, Ciechanów 1991, s. 239-240;
Waleszczak Radosław, Chorzele. Zarys dziejów, Chorzele 1992.



Olszewka jest wsią o typowym kurpiowskim rodowodzie. Nazwa pochodzi od rosnących w tej okolicy olszyn. Dzisiaj mieszkańcy wspominają, że niegdyś wieś zwała się "Olszówka".

Pierwsi mieszkańcy pochodzili z różnych stron Mazowsza, byli to chłopi uciekający przed pańszczyzną, zapewne również zubożali szlachcice. Założyli oni niewielką wioskę w pobliżu wsi bartniczej Jednorożec i być może niektórzy zajęli się bartnictwem, jednak głównym zajęciem było rolnictwo. Mieszkańcy Olszewki „podłączyli” się pod przywileje Jednorożca i płacili daninę miodną w wysokości 40 rączek miodu (wspólnie z Jednorożcem), dzięki czemu mieli  przywileje bartnicze.

Trudno ustalić kiedy powstała ta miejscowość. Wydarzyło się między rokiem 1661 a 1764. Lustracja dóbr królewskich z 1764 r. wspomina o Jednorożcu, Olszewce i Parciakach: W tych wsiach znaczna liczba ludzi w inwentarzu nam położonym znajduje się.... przez co przed tym 40 bartników, 40 rączek miodu dworu przasnyskiego dawali. Teraz ilu się znajdować może w tych wsiach ludzi, wszyscy nie więcej jak 40 rączek miodu oddają, a przeto w borach puszczy przasnyskiej znaczna znajduje się borów dezolacyja, iż ci poddani wiele ż boru pola wyrobili.

W 1708 r. przez Olszewkę przemaszerowały wojska Karola XII, króla szwedzkiego, biorącego udział w wojnie północnej. Kurpie zaatakowali go w Brodowych Łąkach, a następnie walczyli z oddziałem 300 Szwedów pod Kopańskim Mostem w nocy z 22 na 23 I 1708 r.
Szkic ogólny działań wojsk szwedzkich w Puszczy Zielonej podczas wojny północnej w 1708 r. 1. Marsz kolumny królewskiej. 2. Marsz regimentu gwardii pieszej. 3. Marsz regimentu dragonów skańskich. 4. Granica między Rzeczypospolitą a Prusami Wschodnimi. 5. Granica puszcz (w przybliżeniu). Źródło: W. Majewski, Walki Kurpiów ze Szwedami w dobie wielkiej wojny północnej, „Kwartalnik Historyczny” 66 (1959), z. 2, s. 422.
Wiek XVIII wieku to czas gwałtownego rozwoju tego osiedla, korzystne prawo bartne powodowało liczną imigrację oraz szybki przyrost naturalny, wioska wyrosła na trzecią co do wielkości wioskę w parafii chorzelskiej. W czasie wizytacji parafialnej z 1781 r. zapisano: Olsiewka domów 80, płaci [dziesięciny] zł pol. 10. Rozwój miejscowości znalazł swoje odzwierciedlenie w powstającym systemie szkolnictwa, o czym więcej można przeczytać tutaj: KLIK (link czasowo niedostępny). Na przełomie lat 1799/1800 w Olszewce znajdowało się 58 domów.

Od 1795 r. Olszewka stanowiła dobra rządowe kolejnych rządów: pruskiego, rosyjskiego, Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Jednak jeszcze na przełomie lat 1799/1800 wieś określano w dokumentach jako własność szlachecką.

W 1815 r. notowano tutaj 62 domy, które zamieszkiwały 333 osoby (164 mężczyzn i 169 kobiet), co czyniło Olszewkę najludniejszą wsią na ternie dzisiejszej gminy Jednorożec (wówczas w ekonomii Przasnysz). 
Olszewka na mapie z 1839 r. Źródło.
W dniu 17 VI 1845 r. w wyniku pożaru spłonęło 59 z 70 domów, jakie ówcześnie istniały, wiele stodół i zabudowań gospodarczych
Czapeczka dziecięca ze "śmieciuchem" (pomponikiem) z Olszewki, poł. XIX w. Zb. Muzeum w Łomży. Fot. Z. Dudo, 1959. Źródło: Adam Chętnik, Atlas polskich strojów ludowych, cz. 4 Mazowsze, z. 7: Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Warszawa 1961.
Po 1864 r. ziemia rządowa została uwłaszczona. W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich czytamy: Olszewka, wieś włościańska, gmina Jednorożec, parafia Chorzele. Ma 80 domów, 573 mieszkańców, 2 273 mórg gruntu użytecznego, 643 morgi nieużytków. Straż leśnictwa rządowego obejmuje 9 736 mórg. W XIX w. powstało też leśnictwo Olszewka w pobliżu miejscowości.

Przełom XIX i XX w. to okres dynamicznego rozwoju wsi. Informację o 81 domach potwierdzają mapy z 1914 i 1921 r. Dobrą passę przerwała I wojna światowa. Front niemiecko-rosyjski stanął w pobliżu wsi, przez co, głównie w 1915 r., stacjonowały tu wojska niemieckie.
Skrzyżowanie w Olszewce, 1915 r. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Źródła do dziejów Ziemi Jednorożeckiej, red. Wojciech Łukaszewski, t. 1, wyd. 2 popr. i uzup., Jednorożec 2013.
Żołnierze Landsturmu w okolicach Olszewki w czasie odpoczynku latem 1915 r. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło.
Wojska niemieckie w centrum Olszewki, zima 1915 r. Kolumna rosyjskich jeńców wojennych przygotowana do wymarszu do obozu jenieckiego. Po lewej niemiecki polowy punkt sanitarny. Zb. Mirosław Krejpowicz.

Olszewka, lipiec 1915 r. Długa kolumna jeńców rosyjskich gotowa do wymarszu do obozu jenieckiego. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
Olszewka, lipiec 1915 r. Niemiecka piechota oraz ułani w drodze na front. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
Pomnik Paula von Hindenburga w Olszewce, 1915 r. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Źródła do dziejów Ziemi Jednorożeckiej, red. Wojciech Łukaszewski, t. 1, wyd. 2 popr. i uzup., Jednorożec 2013.
Niemiecki punkt łączności w jednym z domów w Olszewce. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
Żołnierze niemieckich oddziałów taborowych (Train Truppen) podczas codziennych zajęć w Olszewce. I wojna światowa (ok. 1915). Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
Niemiecki park naprawczy oddziałów taborowych w jednym z gospodarstw w Olszewce. I wojna światowa (1915). Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.
I wojna światowa (1915) w Olszewce. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.

Niemieccy żołnierze w czasie wolnym w 1915 r. w Olszewce. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Zbigniew Lorenc, I wojna światowa w gminie Jednorożec, Jednorożec 2013.

W latach 1917-1920 wieś nawiedziła epidemia  grypy hiszpanki. W 1917 r. w parafii zmarło 56 osób, w Olszewce 12 osób, rok później 68 osób w parafii, w tym 30 w Olszewce. W 1919 r. w parafii zmarło 60 osób, w tym 31 w samej Olszewce, niewiele mniej rok później (54 w parafii, 22 w Olszewce). W pewnym czasie epidemia byłą tak poważna, że niemal każdego dnia ktoś umierał, nawet całe rodziny naraz. Choroba prawdopodobnie najszybciej rozprzestrzeniała się w pobliżu terenów podmokłych i rzek, co sprawdziło się także w przyadku Olszewki, która w owym czasie leżała na terenie bagnistym w pobliżu nieuregulowanego Orzyca.

Spis powszechny w 1921 r. zawiera dane o 121 domach i 617 mieszkańcach. Oprócz Polaków mieszkało tutaj 10 Żydów. W pobliżu była też osada Olszewka Stacja Kolejowa z 2 domami i 18 mieszkańcami. O kolei w pobliżu Olszewki, powstałej w okresie I wojny światowej, można przeczytać tutaj: KLIK.

Na przełomie wieków w Olszewce istniała smolarnia, jedna z czterech na terenie dzisiejszej gminy Jednorożec. W końcu lat 20. XX w. zanotowano informację o zamieszkującym wieś kołodzieju - był nim T. Więcek. Kowalem był W. Białczak, wyrobem masła trudnił się M. Sobieszyna, zaś sklepy spożywcze prowadzili: M. Berek, J. Ciach i H. Olender. W latach 1930-1931 r. liczba domów wzrosła do 93.

Historię powstałej w dwudziestoleciu międzywojennym OSP w Olszewce można przeczytać tutaj: KLIK.

Po II wojnie światowej w pobliżu Olszewki, w dniu 15 X 1949 r., KBW zamordowało patrol Eugeniusza Lipińskiego ps. "Mrówka". Urodził się on 3 II 1919 r. w miejscowości Budne w gminie Baranowo. Działalność konspiracyjną rozpoczął w styczniu 1940 r.: należał do ZWZ, później AK. W styczniu 1944 r. został schwytany przez Niemców i skierowany na 1,5 roku na przymusowe roboty w obozie pracy w Niemczech, skąd uciekł i ponownie włączył się w działania partyzantki AK. Po wojnie brał aktywny udział w antykomunistycznym ruchu oporu. Ponownie uciekł - tym razem po ujęciu przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, po czym 22 VI 1946 r. wstąpił do oddziału Narodowego Zjednoczenia Wojskowego ppor. Mariana Kraśniewskiego ps. „Burza”. Nie ujawnił się w 1947 r. podczas amnestii żołnierzy podziemia. Pełnił wówczas funkcję dowódcy patrolu Komendy Powiatowej NZW krypt. „Mściciel”, obejmującej zasięgiem tereny powiatów: makowskiego i w części przasnyskiego. Cieszący się nieposzlakowaną opinią Lipiński został dowódcą Komendy Powiatowej NZW krypt. „Wiosna”, obejmującej zasięgiem północną część powiatu przasnyskiego. W tym czasie brał czynny udział w walkach z funkcjonariuszami UB oraz w sabotażu wymierzonym przeciw komunistom. Miał własnego informatora w Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Przasnyszu, funkcjonariusza urzędu, Mariana Ślubowskiego. Wiele osób udzielało czynnej pomocy organizacyjnej patrolowi „Mrówki”. 

15 X 1949 r. w Olszewce, podczas próby przejścia z jednego lasu (od strony Parciak) do lasu w kierunku Pościenia, oddział Eugeniusza Lipińskiego „Mrówki” został zaatakowany przez grupę funkcjonariuszy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, wraz z którą przybyli również: Naczelnik Wydziału I Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego z Warszawy, szef PUBP w Przasnyszu por. Eugeniusz Głowacki oraz starszy referent III referatu. W wyniku walki w miejscu na kolonii wsi Olszewka, zwanym "Biel", zabito całą grupę: Eugeniusza Lipińskiego ps. „Mrówka”, zamieszkałego w Budnych (gm. Baranowo), Stanisława Radomskiego ps. „Kula” , zamieszkałego w Świaniarach (gm. Krzynowłoga Mała), Alfreda Gadomskiego ps. „Kajetan”, dezertera LWP, zamieszkałego w miejscowości Gadomiec Miłowięta (gm. Krzynowłoga Mała) i jego krajana Stanisława Garlińskiego ps. „Cichy” oraz N.N. ps. „Lis”, prawdopodobnie z gm. Baranowo. Po dokonaniu mordu zabitych wystawiono na widok publiczny.


Sierź. Eugeniusz Lipiński ps. "Mrówka". Fot. Archiwum IPN. Źródło: Wojciech Łukaszewski, Na szlaku żołnierzy wyklętych..., "Głos gminy Jednorożec" 3 (11)/2008, s. 12.
Eugeniusz Lipiński (po prawej). Fot. Instytut Pamięci Narodowej. Źródło: Wojciech Łukaszewski, 15 października 1949 r. w Olszewce..., "Głos gminy Jednorożec" 3/2006, s. 14.
Patrol Eugeniusza Lipińskiego ps. „Mrówka”. Od lewej: Stanisław Radomski ps. „Kula”, Stanisław Garliński ps. „Cichy”, Eugeniusz Lipiński ps. „Mrówka”, Alfred Gadomski ps. „Kajetan”, Eugeniusz Kuligowski ps. „Ryś”.Fot. Instytut Pamięci Narodowej. Źródło: Wojciech Łukaszewski, 15 października 1949 r. w Olszewce..., "Głos gminy Jednorożec" 3/2006, s. 14.


Bibliografia:

Grec Jolanta, Olszewka, "Głos Gminy Jednorożec", 4 (8)/2007, s. 15-16;

Kuciński Eugeniusz, Grypa siewcą strachu, bólu, cierpienia i śmierci, "Głos gminy Jednorożec", 2 (3)/2009, s. 21-22; 
Łukaszewski Wojciech, 15 października 1944 r. w Olszewce..., "Głos gminy Jednorożec", 3/2006, s. 13-14;
Idem, Na szlaku żołnierzy wyklętych..., "Głos gminy Jednorożec" 3 (11)/2008, s. 12;
Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego sporządzony w roku 1815 przez podprefekta tegoż powiatu F.S. Zielińskiego w Przasnyszu, oprac. Aleksander Kociszewski, Ciechanów 1991, s. 239; 
Waleszczak Radosław, Chorzele. Zarys dziejów, Chorzele 1992; 



Połoń założyli starostowie przasnyscy (ciechanowscy) na początku XVI w., trudno ustalić przybliżoną datę, lustracje nie dają żadnych wskazówek. Wiadomo, jednak, że wieś zorganizowana była na prawie niemieckim. Pierwszych szczegółowych danych dostarcza lustracja z 1564 r.: Ku starostwu ciechanowskiemu, do Przasznisza należy, mila od Chorzel, nad rzeką Orziczą, ma grunt piaszczysty, pola trojne, włók wszystkich 19,5, między któremi włók wójtowskich 3, włók osiadłych kmiecych 16,5, na których siedzi kmieci 30, płacą czynszu z każdej włóki per gr. 35 (...). 
Dań - Ci kmiecie nie dawają dani ani owsa, ani gęsi, ani kapłunów, ani jajec, tylko dawają, z każdej włóki pod dwu jarząbku na Wielkęnoc. 
Roboty - Ci kmiecie winni robić dzień w tydzień z włóki sprzężajem, a lecie sobą 2 dni, do siana, do żęcia; tłok, przewodów, stróżej nie winni. 
Łąk maja po troszę. (...)
Wójt- Jest w tej wsi wójt dziedziczny, ma wójtostwa włoki 3 wolne, nie wiedzieć co za posługę winien, bo prawa nie ukazował
Dziesięcina - Po tej wsi dziesięcina należy ks. biskupowi płockiemu. (...)

Od 1605 r. Połomia wraz z Małowidzem tworzyły dzierżawę małowidzką. Wsią zarządzali Przeradowscy.  Lustracja z 1617 r. wspomina: [wieś] Ma pola trojne, włók wszystkich nro 19,5, między którymi wójtowskich włók nro 3, włók kmiecych osiadłych nro 9, pustych włók 7,5. Nie zmieniły się obciążenia: każdy mieszkaniec płacił po 35 groszy czynszu z włóki, a na Wielkanoc oddawał parę jarząbków.

W 1633 r. właścicielem tego przywileju został Jan Kazimierz Krasiński. W lustracji z 1661 r. czytamy: ma włók wszystkich nro 19 i pół, między któremi włók wójtowskich nro 3, zasianych włók przez kmieci teraz nro 2, z których płacą czynsz etc. Ten spadek w powierzchni uprawianych włók wiązał się ze zniszczeniami w czasie potopu szwedzkiego.

Niestety brak dokładniejszych danych z XVIII w. Wioska stanowiła nadal własność królewską. W 1781 r. w tej wsi było 21 domów, zaś na przełomie lat 1799/1800 32 domy. 
Połoń na mapie z 1839 r. Źródło.
W latach 1795-1864 była to wioska rządowa, następnie została uwłaszczona. Dane z 1815 r. podają 32 domy oraz 165 mieszkańców, w tym 86 mężczyzn i 79 kobiet. Słownik Geograficzny z 1889 r. wspomina: Połoń, wieś włościańska, powiat przasnyski, gmina Jednorożec, parafia Chorzele, ma 51 domów, 319 mieszkańców, 1 194 morgi obszaru, w tem 60 mórg nieużytkówInformację o ilości domów potwierdzają też mapy z 1914 i 1921 r. 
Połoń, 1915 r. Zb. Mirosław Krejpowicz. Źródło: Źródła do dziejów Ziemi Jednorożeckiej, red. Wojciech Łukaszewski, t. 1, wyd. 2 popr. i uzup., Jednorożec 2013.

W 1921 r. w Połoni w gminie Jednorożec notowano 71 domów i 417 mieszkańców w tym 2 Żydów. Sklep spożywczy w tej wsi należał do L. Aleksieja. W latach 1930-1931 liczba domów we wsi spadła do 58.

O parafii Połoń można poczytać tutaj: KLIK.
Kurpianki z Połoni w latach 70-tych. Źródło: "Głos gminy Jednorożec" 3 (23)/2011.


Bibliografia:

Kazimierski J., Dzieje północno-wschodniego Mazowsza 1526–1864, w: Dzieje ziem województwa ostrołęckiego, red. K. Braun, Warszawa 1984, s. 91;

Lustracja dóbr królewskich województwa mazowieckiego 1565, cz. 2, wyd. Irena Gieysztorowa, Anna Żaboklicka, Warszawa 1968, s. 28-29;
Lustracje województwa mazowieckiego XVII wieku, cz. 1, 1617-1620, wyd. Alina Wawrzyńczyk, Warszawa 1968, s. 73;
Lustracje województwa mazowieckiego XVII wieku, cz. 2, 1660-1661, wyd. Alina Wawrzyńczyk, Warszawa 1968, s. 135;
Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego sporządzony w roku 1815 przez podprefekta tegoż powiatu F. S. Zielińskiego w Przasnyszu, oprac. A. Kociszewski, Ciechanów 1991, s. 239;
Waleszczak Radosław, Chorzele. Zarys dziejów, Chorzele 1992.

Zdjęcia lotnicze z gminy Jednorożec tutaj.

W opisywanych miejscowościach, tak jak w pozostałych w gminie Jednorożec, znajduje się wiele krzyży, kapliczek i figur przydrożnych. Zapraszam na stronę mojego projektu, w ramach którego opisuję takie obiekty: KLIK.


See you! :)

4 komentarze:

  1. a Drążdżewo?

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Drążdżewo nie należy do gminy Jednorożec, więc go nie opisałam. Wiele ciekawych informacji o historii miejscowości można znaleźć w Krasnosielckich Zeszytach Historycznych, dostępnych tutaj: http://kzh.tpzk.pl/

      Pozdrawiam :)

      Usuń
  2. Cos niesamowitego.Skąd Pani wytrzasneła te fotografie? gdzie mozna je znaleść? i czy nie wie pani może czycos o Łazie jest
    Proszę odpowiedzieć mi w e-mail: mojaprzygodazycia@wp.pl , bedę wdzięczny. POzdrawiam. :)

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. dziękuję za miłe słowa :) pod każdym zdjęciem jest info o źródle :)

      Usuń