25 maja 2013

MAŁA OJCZYZNA: Małowidz i Połoń


Dziś kolejna porcja historii regionalnej z terenu gminy Jednorożec. Zajmiemy się Małowidzem i Połonią. Wsie mają podobną proweniencję, położone są po sąsiedzku przy drodze Chorzele-Jednorożec. Zapraszam do lektury! 





Według językoznawców nazwa pochodzi od dawnego imienia Miłowit. W dokumentach wieś występuje pod nazwami: Małowidz, Miłowicz, Małowidze, Mołowidz, Milowycz (Królewska), Waleicicz.

Małowidz został założony około 1540 r. Była to wioska królewska, która, jak czytamy w lustracji z 1565 r., Ku Przaszniszowy należy, nowo osadzona, ale już wolą wysiedziała [minął czas wolnizny]. Ma grunt piaszczysty, borowizna, pola trojne. Ma włók wszystkich 20, między któremi włók wójtowskich 4, włók kmiecych 16, którzy iż dopiero wolę wysiedzieli. KJM [Król Jegomość] rozkazać raczył p. Kobyliniczkiemu starostwa ciechanowskiego ekonomowi, aby postanowił z nimi, co by mieli czynszu płacić, dani dawać i co by robić mieli. Postanowiliśmy tedy z ludźmi, mając zły grunt i nieurodziwy, aby płacili czynszu na każdy ś. Marcin per groszy 30 (...)
Owsa nie będą winni nic płacić, bo się tam nie rodzi. Gęsi nie będą winni płacić, bo tam wody niemasz. Kapłunów po 1 (...)
Jajec per 30 (...)
Roboty - Będą winni robić od ś. Wojciecha do ś. Michała po dwu dni z włóki sobą, abo jeśli sprzężajem, tedy dzień 1 w tydzień; a od ś. Michała od ś. Wociecha dzień w tydzień sobą abo sprzężajem. Tłok, przewodów ani stróżej nie winni. (...)
Wójtostwo - Jest w tej wsi wójt dziedziczny, ślachetny Grzegorz Gorziszewski [z nadania Zygmunta Augusta], szafarz królowej JM. do którego wójtostwo KJM raczył przyłączyć pewne kąty ról na folwark na tych kąciech uczyniony, iż na złym gruncie, na piaszczystym, mogą uczynić ledwie florenów 12 [w rękopisach kwotę poprawiono później na 0]
Granice - Ma te wieś wszędy między wsiami królewskimi, dziesięciny po tej [wsi] nie dawają. Zatem wioska była zorganizowana na prawie niemieckim, które było korzystniejsze gospodarczo od prawa polskiego. We wsi pracował 1 kowal i 4 kołodziejów.
Małowidz jako wieś królewska w połowie XVI w. Źródło: Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, cz. 1, Warszawa 1973.
Do 1605 r. Małowidz zarządzany był przez starostów przasnyskich. W tamtych czasach polscy królowie cały czas borykali się z brakiem pieniędzy i zdarzało się, że wyłączali pewne wsie, tworząc z nich tzw. dzierżawy. Oddawali je w zarząd szlachcie i dzięki temu mieli dodatkowe środki finansowe. W 1605 r. właśnie to spotkało Małowidz, który wraz z Połonią tworzył dzierżawę Małowidz. W latach 1605-1608 dzierżawcą był Szymon Dzikowski, który później odstąpił dzierżawę Jakubowi Goraszewskiemu, a ten w 1608 r. Janowi Przeradowskiemu, dworzaninowi królewskiemu. W rękach właścicieli prawdopodobnie pozostawały także wójtostwa.

Wedle lustracji dóbr z 1617 r., wieś miała 20 włók, w tym 4 włóki uprawiali wójtowie. Pozostałe 16 włók należało do chłopów, ale 8 z nich było pustych. Z każdej włóki kmiecie płacili po 30 groszy czynszu rocznie, oddawali też po 1 kapłonie rocznie z włóki (3 grosze każdy) i po 20 jaj rocznie. Lustracja zwiera informację, że kmiecie Więcej nie powinni płacić, tylko robić wedle regestrów pirwszych rewizorów. Na 8 włókach w tej wsi znajdował się folwark dworski (puste włóki na dwór sieją). Uprawiano tu głównie żyto i jarkę.
Fragment mapy Kurpiowskiej Puszczy Zielonej na początku XVII w. Małowidz jest jeszcze wsią królewską. Źródło: A. Markowski, O barciach i bartnikach w Zagajnicy Ostrołęckiej, Ostrołęka 1982.
W 1633 r. dzierżawa małowidzka stała się własnością rodziny Krasińskich. Została przyłączona do wójtostwa w Przasnyszu, które już wcześniej należało do Krasińskich.

Lustracja dóbr królewskich z 1661 r. bardzo pobieżnie opisuje wieś, gdyż od dawna nie były to dobra królewskie. Czytamy w lustracji: Zasiadła na włókach nro 20, między ktoremi wójtowskich nro 4 i teraz zasianych włók nro 2, z których płacą czynsz. Zatem wioska była bardzo uboga, z dawnych 20 włók obsiewano tylko 2. Zmiany te spowodowane były zniszczeniami podczas potopu szwedzkiego.
Dawne gościńce w Puszczy Zielonej ok. II połowy XVII w. Przez Małowidz biegła, tak jak dziś, główna droga z Chorzel do Krasnosielca. Źródło: F. Piaścik, Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa 1939. 
Brakuje dokładnych danych z XVIII w. Nie wiadomo, czy Małowidz nadal był dzierżawą czy też podlegał starostom przasnyskim. Jednak i tak niewiele to zmieniało, ponieważ i dzierżawcami, i starostami przasnyskimi byli Krasińscy.

W 1781 r. w tej wsi było 20 domów mieszkalnych, w 1799/1800 - 37 domów. Od 1795 r. Małowidz stanowił dobra rządowe kolejnych rządów w Polsce. 
Małowidz w 1801 r. Źródło: AGAD, Zbiór Kartograficzny, sygn. 330-21.
Małowidz w 1806 r. Źródło: AGAD, Zbiór Kartograficzny, sygn. 313-28.
Małowidz na tzw. mapie kwatermistrzostwa ukazującej stan sprzed powstania listopadowego. Źródło.
W 1815 r. odnotowano tu 35 domów i 198 mieszkańców, w tym 96 mężczyzn i 102 kobiety. W 1827 r. notowano tutaj o jeden dom mniej i 30 mieszkańców więcej. 

Po 1864 r. ziemia rządowa została rozparcelowana między chłopów. W dniu 19 III 1865 r. w Małowidzu pożarem poszkodowanych zostało 8 mieszkańców. Dyrekcja Ubezpieczeń Guberni Płockiej przyznała odszkodowanie w wysokości 1650 rubli.

Opis wsi z 1885 r. informuje: Wieś u zbiegu rzeki Świniarki z Orzycem, powiat przasnyski, gmina Jednorożec, parafia Chorzele, odległość 21 wiorst od Przasnysza. Ma 48 domów, 299 mieszkańców, 1 326 mórg gruntu, 397 mórg nieużytków. Informację o ilości domów potwierdzają też mapy z 1914 i 1921 r. W pobliżu wsi znajdowały się też Stegna Małowidzkie, prawdopodobnie kolonia, z 2 domami i 8 mieszkańcami.

W czasie I wojny światowej, w 1915 r., w okolicach Małowidza przebiegał front niemiecko-rosyjski. Zachowało się wiele fotografii z tego okresu, ukazujących ówczesną wieś.
Małowidz w czasie I wojny światowej. Zbiory Mirosława Krejpowicza.
Zdjęcie znalezione na eBay w 2019 r.

Zdjęcie znalezione na eBay w 2019 r.

Zdjęcie znalezione na eBay w 2019 r.

Zdjęcie znalezione na eBay w 2019 r.

Zdjęcie znalezione na eBay w 2019 r.

Zdjęcie znalezione na eBay w 2019 r.

Zdjęcie znalezione na eBay w 2019 r.

Zabudowania wiejskie w okolicy Małowidza. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011. 


Mieszkańcy przy jednym z domów w Małowidzu. I wojna światowa. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011. 

Niemieccy żołnierze w Małowidzu. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011. 
Widok ogólny na zabudowania Małowidza. I wojna światowa. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.

Niemiecki kawalerzysta na tle jednego z domów w Małowidzu. I wojna światowa. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011. 


Niemiecki kawalerzysta z jednym z mieszkańców Małowidza, czasy I wojny światowej. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011. 

Niemiecki kawalerzysta w obejściu gospodarczym w Małowidzu, I wojna światowa. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011.

Zabudowania wiejskie w okolicy Małowidza. Zdjęcie różni się kilkoma szczegółami od poprzedniego, bardzo podobnego. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011. 
Niemieccy żołnierze z oddziału budującego drogi w centrum Małowidza, I wojna światowa. Zbiory Mirosława Krejpowicza.
Niemiecki żołnierz podczas przejażdżki dorożką w Małowidzu, czasy I wojny światowej. Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011. 
W pobliżu wsi przepływa rzeka Ulatówka. Z okresu I wojny światowej zachowało się kilka ciekawych fotografii mostu na Ulatówce.
Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011. 

Źródło: Wielka Wojna na Ziemi Przasnyskiej w zbiorach Mirosława Krejpowicza, Przasnysz 2011. 

Zdjęcie znalezione na eBay w 2019 r.

Zdjęcie znalezione na eBay w 2019 r.

Zdjęcie znalezione na eBay w 2019 r.

Zdjęcie znalezione na eBay w 2019 r.
W czasie spisu powszechnego z 1921 r. notowano tutaj 69 domów i 332 mieszkańców. W okresie międzywojennym znajdował się tutaj dwa sklepy spożywcze, jeden prowadziła Chana Ruchla Nagiel, drugi H. Niszanowicz. Już w 1930-1931 r. liczba domów zmniejszyła się do 50.
Wjazd do wsi Małowidz, lata 20. XX w. Źródło: F. Piaścik, Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa 1939. 
W latach trzydziestych XX w. przeprowadzono komasację gruntów oraz regulację rzeki Orzyc. Pomimo zmian zachowały się nazwy miejscowe, uchwytne na starych mapach i w dokumentach, do dziś używane przez mieszkańców. Są to: Odpadek, Kurki, Podgrądzie, Byk, Sosnówka.

W Małowidzu mieszkał Stanisław Rożek ps. "Przebój", kierownik wywiadu AK i dowódca Komendy Ruchu Oporu Armii Krajowej na Mazowsze Północne. We wsi Niemcy utworzyli obóz pracy. Więcej o II wojnie światowej w gminie Jednorożec: KLIK.

W czasie okupacji niemieckiej w Małowidzu zorganizowano drugi pod względem wielkości obóz pracy przymusowej w pow. przasnyskim. Jego historię opisałam tutaj: KLIK.
Źródło: Ryszard Juszkiewicz, Czas cierpień, walki i bohaterstwa. Powiat przasnyski w latach 1939–1945, Przasnysz 1993, wklejka.
Małowidz należy do parafii Połoń, o której można poczytać tutaj: KLIK


Bibliografia:
I. Źródła
A. Archiwalia
Lustracja dóbr królewskich województwa mazowieckiego 1565, cz. 2, wyd. I. Gieysztorowa, A. Żaboklicka, Warszawa 1968, s. 20-21;
Lustracje województwa mazowieckiego XVII wieku, cz. 1: 1617-1620, wyd. A. Wawrzyńczyk, Warszawa 1968, s. 72-73;
Lustracje województwa mazowieckiego XVII wieku, cz. 2: 1660-1661, wyd. A. Wawrzyńczyk, Warszawa 1968, s. 135;
Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego sporządzony w roku 1815 przez podprefekta tegoż powiatu F. S. Zielińskiego w Przasnyszu, oprac. Aleksander Kociszewski, Ciechanów 1991, s. 239-240; 
Tabella Miast, Wsi, Osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności, t. 2, Warszawa 1827, s. 6;

B. Prasa
Dodatek do nr 26-go "Dziennika Urzędowego Guberni Płockiej", 19 VI/1 VII 1865 r., s. 625;
"Obwieszczenia Publiczne. Dodatek do Dziennika Urzędowego Ministerstwa Sprawiedliwości", 11 (1927), № 32 A (20 IV 1927), s. 17.

II. Opracowania
Karaś M., O staropolskich imionach dwuczłonowych zachowanych w nazwach miejscowych, "Onomastica", 2 (1956), 2, s. 260-281;
Kazimierski J., Dzieje północno-wschodniego Mazowsza 1526–1864, [w:] Dzieje ziem województwa ostrołęckiego, red. K. Braun, Warszawa 1984, s. 91;
Nazwy miejscowe Polski, red. K. Rymut, t. 6, Kraków 2005, s. 493; 
Waleszczak R., Chorzele. Zarys dziejów, Chorzele 1992. 

----------------

Połoń założyli starostowie przasnyscy (ciechanowscy) na początku XVI w., trudno ustalić przybliżoną datę, lustracje nie dają żadnych wskazówek. Wiadomo, jednak, że wieś zorganizowana była na prawie niemieckim. Pierwszych szczegółowych danych dostarcza lustracja z 1564 r.: Ku starostwu ciechanowskiemu, do Przasznisza należy, mila od Chorzel, nad rzeką Orziczą, ma grunt piaszczysty, pola trojne, włók wszystkich 19,5, między któremi włók wójtowskich 3, włók osiadłych kmiecych 16,5, na których siedzi kmieci 30, płacą czynszu z każdej włóki per gr. 35 (...)
Dań - Ci kmiecie nie dawają dani ani owsa, ani gęsi, ani kapłunów, ani jajec, tylko dawają, z każdej włóki pod dwu jarząbku na Wielkęnoc. 
Roboty - Ci kmiecie winni robić dzień w tydzień z włóki sprzężajem, a lecie sobą 2 dni, do siana, do żęcia; tłok, przewodów, stróżej nie winni. 
Łąk maja po troszę. (...)
Wójt- Jest w tej wsi wójt dziedziczny, ma wójtostwa włoki 3 wolne, nie wiedzieć co za posługę winien, bo prawa nie ukazował. 
Dziesięcina - Po tej wsi dziesięcina należy ks. biskupowi płockiemu

Od 1605 r. Połomia wraz z Małowidzem tworzyły dzierżawę małowidzką. Wsią zarządzali Przeradowscy. Lustracja z 1617 r. wspomina: [wieś] Ma pola trojne, włók wszystkich nro 19,5, między którymi wójtowskich włók nro 3, włók kmiecych osiadłych nro 9, pustych włók 7,5. Nie zmieniły się obciążenia: każdy mieszkaniec płacił po 35 groszy czynszu z włóki, a na Wielkanoc oddawał parę jarząbków.

W 1633 r. właścicielem tego przywileju został Jan Kazimierz Krasiński. W lustracji z 1661 r. czytamy: ma włók wszystkich nro 19 i pół, między któremi włók wójtowskich nro 3, zasianych włók przez kmieci teraz nro 2, z których płacą czynsz etc. Ten spadek w powierzchni uprawianych włók wiązał się ze zniszczeniami w czasie potopu szwedzkiego.

Niestety brak dokładniejszych danych z XVIII w. Wioska stanowiła nadal własność królewską. W 1781 r. w tej wsi było 21 domów, zaś na przełomie lat 1799/1800 32 domy.
Połoń na tzw. mapie kwatermistrzostwa ukazującej stan sprzed powstania listopadowego. Źródło.
W latach 1795-1864 była to wioska rządowa, następnie została uwłaszczona. Dane z 1815 r. podają 32 domy oraz 165 mieszkańców, w tym 86 mężczyzn i 79 kobiet. 
Połoń w 1801 r. Źródło: AGAD, Zbiór Kartograficzny, sygn. 330-21.
Słownik Geograficzny z 1889 r. wspomina: Połoń, wieś włościańska, powiat przasnyski, gmina Jednorożec, parafia Chorzele, ma 51 domów, 319 mieszkańców, 1 194 morgi obszaru, w tem 60 mórg nieużytków. Informację o ilości domów potwierdzają też mapy z 1914 i 1921 r. 
Połoń, 1915 r. Zbiory Mirosława Krejpowicza. Źródło: Źródła do dziejów Ziemi Jednorożeckiej, red. Wojciech Łukaszewski, t. 1, wyd. 2 popr. i uzup., Jednorożec 2013. 
W 1921 r. w Połoni w gminie Jednorożec notowano 71 domów i 417 mieszkańców w tym 2 Żydów. Sklep spożywczy w tej wsi należał do Leona Aleksieja. Zarejestrował go 1 I 1928 r. W latach 1930-1931 liczba domów we wsi spadła do 58.

Na początku II wojny światowej w pobliżu wsi zginął ułan Aleksander Kozik. Ciało pochowali mieszkańcy.
Grób ułana Aleksandra Kozika przy drodze z Chorzel przez Brzeski-Kołaki do Przasnysza, na wysokości Połoni. Jak informuje tablica, żołnierz ten poległ 1 IX 1939 r. Fot. MWKmoch, 20 VIII 2015 r.
W czasie II wojny światowej w pobliżu wsi, na wyspie Byk w rozlewisku Orzyca, ukrywał się oddział AK "Łowcy", o którym można przeczytać tutaj: KLIK.

Ok. 1972-1973 r. we wsi otwarto sklep Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska". Spotkanie uświetnił występ miejscowych gospodyń w strojach ludowych.
Fot. Stanisław Goś.
Kurpianki z Połoni w latach 70-tych. Od lewej rząd z tyłu: Marianna Więcek, ?, Marianna Kaczyńska, Stanisław Goś, ?, Helena Rojek, Od lewej rząd z przodu: Stanisława Zuśka, Czesława Mierzejewska, Jadwiga Olber, Celina Sepczyńska, Marianna Zalewska. Fot. Stanisław Goś.
Współczesny wygląd sklepu, stan na lipiec 2012 r. Google Street View.
W
 czerwcu 1977 r. do użytku oddano remizę OSP w Połoni, budowaną w ramach czynu społecznego.
Czerwiec 1977 r., remiza OSP w Połoni. Źródło: Archiwum Urzędu Gminy w Jednorożcu, Kronika Urzędu Gminy.
O parafii Połoń można poczytać tutaj: KLIK.

We wsi stoi murowany budynek szkoły podstawowej z lat dwudziestych XX w, postawiony przez majstra Antoniego Wilgę ze Stegny.

Bibliografia:
I. Źródła
Lustracja dóbr królewskich województwa mazowieckiego 1565, cz. 2, wyd. I. Gieysztorowa, A. Żaboklicka, Warszawa 1968, s. 28-29;
Lustracje województwa mazowieckiego XVII wieku, cz. 1: 1617-1620, wyd. A. Wawrzyńczyk, Warszawa 1968, s. 73; 
Lustracje województwa mazowieckiego XVII wieku, cz. 2: 1660-1661, wyd. A. Wawrzyńczyk, Warszawa 1968, s. 135; 
Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego sporządzony w roku 1815 przez podprefekta tegoż powiatu F. S. Zielińskiego w Przasnyszu, oprac. A. Kociszewski, Ciechanów 1991, s. 239; 
II. Opracowania
Kazimierski J., Dzieje północno-wschodniego Mazowsza 1526–1864, [w:] Dzieje ziem województwa ostrołęckiego, red. K. Braun, Warszawa 1984, s. 91;
Waleszczak R., Chorzele. Zarys dziejów, Chorzele 1992. 


W opisywanych miejscowościach, tak jak w pozostałych w gminie Jednorożec, znajduje się wiele krzyży, kapliczek i figur przydrożnych. Zapraszam na stronę mojego projektu, w ramach którego opisuję takie obiekty - fanpage na Facebooku. Co ciekawe, we wszystkich tych trzech wsiach stoją figury św. Jana Nepomucena. Pisałam o nich tutaj: KLIK.

Informacje o wsi Olszewka, które pierwotnie były w tym wpisie, przeniosłam tutaj: KLIK.

Do następnego!

4 komentarze:

  1. a Drążdżewo?

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Drążdżewo nie należy do gminy Jednorożec, więc go nie opisałam. Wiele ciekawych informacji o historii miejscowości można znaleźć w Krasnosielckich Zeszytach Historycznych, dostępnych tutaj: http://kzh.tpzk.pl/

      Pozdrawiam :)

      Usuń
  2. Cos niesamowitego.Skąd Pani wytrzasneła te fotografie? gdzie mozna je znaleść? i czy nie wie pani może czycos o Łazie jest
    Proszę odpowiedzieć mi w e-mail: mojaprzygodazycia@wp.pl , bedę wdzięczny. POzdrawiam. :)

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. dziękuję za miłe słowa :) pod każdym zdjęciem jest info o źródle :)

      Usuń